Duz

Duz insanların gündəlik həyatında geniş istifadə olunan mineral mənşəli maddədir. Onun əsas tərkib hissəsi natrium xloriddir (NaCl). Duz daha çox qida məhsullarına dad vermək və onların saxlanma müddətini artırmaq üçün tanınsa da, kimya sənayesindən yol təsərrüfatına qədər müxtəlif sahələrdə istifadə olunur. Təbiətdə duz yataqları, duzlu göllər və dəniz suyu onun əsas mənbələri sırasındadır.

Duz nədir?

Duz gündəlik dildə əsasən xörək duzunu, yəni natrium xloridi ifadə edir. Natrium və xlor elementlərindən ibarət olan bu birləşmə kristal quruluşa malikdir və suda yaxşı həll olur.

Kimyada isə “duz” anlayışı daha geniş məna daşıyır və müxtəlif ion birləşmələrini əhatə edir. Buna görə məişətdə istifadə etdiyimiz xörək duzu kimyəvi duzların yalnız bir növüdür.

Duz necə əldə edilir?

Duzun əldə edilməsinin bir neçə üsulu mövcuddur. Dəniz və digər duzlu su mənbələrində suyun buxarlandırılması nəticəsində duz kristalları əldə edilə bilər. Digər üsul isə yeraltı daş duz yataqlarının çıxarılmasıdır.

İstehsal üsulu duz yatağının xüsusiyyətlərindən, coğrafi şəraitdən və məhsulun hansı məqsədlə istifadə ediləcəyindən asılı olaraq dəyişir. Çıxarılan duz sonradan təmizlənə, üyüdülə və müxtəlif ölçülü kristallar şəklində hazırlanaraq istifadəyə verilə bilər.

Duzun növləri

Duz mənşəyinə, emal üsuluna, kristallarının ölçüsünə və təyinatına görə fərqlənir. Daş duzu yeraltı mineral yataqlarından çıxarılır, dəniz duzu isə duzlu suyun buxarlandırılması yolu ilə əldə edilir.

Qida məqsədilə istifadə edilən məhsullar arasında adi xörək duzu və yodlaşdırılmış duz geniş yayılıb. Yodlaşdırılmış duza müəyyən miqdarda yod birləşmələri əlavə edilir.

Sənaye üçün istehsal edilən duz isə qida duzundan fərqli təyinatlara malik ola bilər və onun keyfiyyət göstəriciləri istifadə sahəsinə uyğun müəyyən edilir.

Duzun qidalanmada rolu

Duzun tərkibindəki natrium insan orqanizminin normal fəaliyyəti üçün lazım olan minerallardan biridir. Natrium maye balansının qorunması, sinir impulslarının ötürülməsi və əzələlərin fəaliyyəti kimi fizioloji proseslərdə iştirak edir.

Bununla yanaşı, duzun həddindən artıq istehlakı qidalanma baxımından arzuolunan hesab edilmir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı böyüklər üçün gündəlik duz qəbulunun 5 qramdan az olmasını tövsiyə edir.

Qidaların saxlanmasında duz

Soyuducu və digər müasir saxlama texnologiyalarının geniş yayılmasından əvvəl duz qidaların qorunmasının əsas üsullarından biri olub. Ət, balıq, tərəvəz və digər məhsulların duzlanması onların daha uzun müddət saxlanmasına kömək edib.

Duzlama ənənəsi bu gün də müxtəlif mətbəxlərdə istifadə edilir. Turşuların hazırlanması, bəzi pendir növlərinin istehsalı, ət və balıq məhsullarının emalı buna nümunədir.

Duzun sənayedə istifadəsi

Duz yalnız qida məhsulu deyil, eyni zamanda mühüm sənaye xammalıdır. Natrium xloriddən kimya sənayesində müxtəlif maddələrin, o cümlədən xlor və natrium hidroksidin istehsalında istifadə olunur.

Soyuq iqlimli ölkələrdə duz və duz əsaslı qarışıqlar yolların buzlanmasına qarşı da tətbiq edilir. Bundan başqa, duz suyun yumşaldılması və bir sıra istehsal proseslərində istifadə oluna bilər.

Azərbaycanda duz

Azərbaycan ərazisində duzla bağlı qədim təbii və tarixi məkanlar mövcuddur. Naxçıvan yaxınlığındakı Duzdağ ölkənin ən tanınmış daş duz yataqlarından biridir. Burada duz hasilatının qədim tarixə malik olduğunu göstərən arxeoloji tapıntılar aşkar edilib.

Abşeron yarımadasındakı Masazır gölü də duz ehtiyatları ilə tanınır. Belə təbii mənbələr Azərbaycanda duz istehsalı və istifadəsinin yerli coğrafiya ilə uzun müddətdir əlaqəli olduğunu göstərir.

Duzun tarixdə əhəmiyyəti

Duz tarix boyu yalnız qida əlavəsi deyil, qiymətli təsərrüfat məhsulu kimi də əhəmiyyət daşıyıb. Qidanın uzun müddət saxlanmasına imkan verməsi onu xüsusilə müasir soyutma texnologiyalarından əvvəl strateji məhsullardan birinə çevirib.

Duz yataqları və onun daşındığı ticarət yolları müxtəlif bölgələrin iqtisadi həyatında rol oynayıb. Bu səbəbdən duz həm məişət, həm istehsal, həm də tarixi ticarət baxımından mühüm təbii sərvətlərdən biri hesab olunur.