duz yığımı

Duz Yığımı: Qədim Hasilat Ənənələri, Təbii Mənbələr və Sənaye Emalı Təbiətin insanlığa bəxş etdiyi ən vacib mineral resurslardan biri olan duz (natrium xlorid - NaCl) həyatın davamlılığı, qida sənayesi və kimya sektoru üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Tarix boyu duz yığımı strateji bir fəaliyyət sahəsi olmuş, hətta bəzi dövrlərdə duz "ağ qızıl" adlandırılaraq valyuta əvəzi kimi istifadə edilmişdir. Bu gün də təbii mənbələrdən duzun toplanması və emalı iqtisadiyyatın mühüm sahələrindən birini təşkil edir. Duz Yığımının Tarixi və Əhəmiyyəti Duz yığımının tarixi bəşəriyyətin ilk məskunlaşma dövrlərinə qədər gedib çıxır. Qədim insanlar dəniz sahllərindən, göllərdən və ya duz bulaqlarından süzülən suyu buxarlandıraraq duz əldə edirdilər. Duz təkcə yeməklərə dad vermək üçün deyil, həm də soyuducu texnologiyaların olmadığı dövrlərdə ət, balıq və tərəvəzlərin uzun müddət xarab olmadan saxlanması (konservasiya) üçün əvəzolunmaz vasitə idi. Dünya tarixində duz ticarəti yollarının (məsələn, İtaliyadakı "Via Salaria" və ya Sahra səhrasındakı duz karvanları) salınması, şəhərlərin salınması və imperiyaların iqtisadi gücünün formalaşması bilavasitə duz yığımı və ticarəti ilə bağlı olmuşdur. Duz Hasilatı və Yığımı Üsulları Müasir dünyada duz yığımı əsasən üç ana üsulla həyata keçirilir. Bu üsullar duzun çıxarıldığı təbii mənbəyə və geoloji şəraitə görə fərqlənir: 1. Duz Göllərindən və Dəniz Suyundan Yığım (Buxarlandırma Üsulu) Bu üsul günəş enerjisi və küləyin köməyi ilə suyun buxarlandırılması prinsipinə dayanır. Xüsusi yaradılmış dayaz hovuzlara (buxarlandırma sahələrinə) dəniz və ya tuzlu göl suyu doldurulur. Günəş şüalarının təsiri ilə su buxarlandıqdan sonra dibdə qalan qalın duz təbəqəsi xüsusi texnikalar və ya mexaniki üsullarla yığılır. 2. Yeraltı Duz Mədənləri (Qaya Duzu) Geoloji dövrlər ərzində qurumuş qədim dənizlərin yerində torpaq altında əmələ gələn qatlaşmış duz layları yeraltı mədənlər vasitəsilə çıxarılır. Bu prosesdə qazma-partlatma işləri və ya xüsusi kombayn texnikaları istifadə olunur. Qaya duzu yüksək təmizlik dərəcəsinə malik olur. 3. Məhlul Hasilatı (Vakuum Buxarlandırma) Yeraltı duz laylarına quyular vasitəsilə şirin su vurulur. Duz suda həll olaraq sıx doymuş məhlula (şorabaya) çevrilir. Daha sonra bu məhlul səthə pompalanır və sənaye müəssisələrində vakuum aparatlarında buxarlandırılaraq yüksək keyfiyyətli xırda duz kristalları əldə edilir. Azərbaycanda Duz Yığımı və Mənbələri Azərbaycan təbii duz ehtiyatları ilə zəngin olan ölkələrdəndir. Ölkəmizdə duz yığımı və hasilatı əsasən iki böyük mərkəzdə cəmlənmişdir: Masazır Duz Gölü (Abşeron): Abşeron yarımadasında yerləşən Masazır gölü Azərbaycanda göl duzu yığımının əsas mərkəzidir. Gölün tərkibindəki yüksək xlorid-natrium konsentrasiyası yay aylarında suyun buxarlanması ilə səthdə və dibdə qalın duz qatı təşkil edir. Burada yerləşən müasir Azərbaycan Duz İstehsalat Kompleksi göldən yığılan xammalı emal edərək yodlaşdırılmış süfrə duzu və sənaye duzu istehsal edir. Naxçıvan Duz Dağı (Qaya Duzu): Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı Duzdağ yatağı dünyanın ən qədim duz mədənlərindən biridir. Arxeoloji tapıntılar burada hələ 5 min il əvvəl duz çıxarıldığını subut edir. Naxçıvan qaya duzu ekoloji baxımdan təmizliyi və zəngin mineral tərkibi ilə seçilir. Eyni zamanda, bu mədənlər hazırda fizioterapevtik (speleoterapiya) mərkəz kimi tənəffüs sistemi xəstəliklərinin müalicəsində də istifadə olunur. Duzun Sənayedə və Gündəlik Həyatda Rolu Yığılan duzun böyük bir hissəsi yalnız qıda məhsulu kimi istifadə edilmir. Hasil olunan duzun 80%-dən çoxu kimya sənayesində (xlor, sodalı su, plastik materialların istehsalında), kənd təsərrüfatında (heyvandarlıqda mineral yem əlavəsi kimi), məhsulların dondurulmasında və qış aylarında yolların buzlanmaya karşı təmizlənməsində tətbiq olunur.