Duzçuluq

Duzçuluq: Tarixi Təsərrüfat Sahəsindən Müasir Sənaye SektorunaTəbiətdən mineral duzların çıxarılması, emalı və təsərrüfat dövriyyəsinə cəlb edilməsi ilə məşğul olan istehsalat sahəsi duzçuluq adlanır. Duzçuluq bəşəriyyətin ən qədim iqtisadi fəaliyyət növlərindən biri olub, ibtidai icma quruluşundan müasir avtomatlaşdırılmış sənaye mərhələsinə qədər böyük inkişaf yolu keçmişdir. Natrium-xlorid təkcə qida rasionunun ayrılmaz hissəsi deyil, həm də ağır sənaye, farmakologiya və kənd təsərrüfatı üçün strateji xammaldır.Duzçuluq Təsərrüfatının Tarixi İnkişafıDünyanın müxtəlif sivilizasiyalarında duzçuluq dövlətlərin iqtisadi dayaqlarından birini təşkil etmişdir. Qədim Misirdə, Çində və Roma İmperiyasında duzçuluq sahəsi birbaşa dövlət inhisarında (monopoliyasında) saxlanılırdı. Duz istehsalına nəzarət edən hökmdarlar böyük iqtisadi və hərbi üstünlük qazanırdılar.Müasir texnologiyaların olmadığı dövrlərdə duzçuluq tamamilə mövsümi xarakter daşıyır və ağır fiziki əməyə dayanırıdı. İqlim şəraiti — günəşli günlərin sayı, küləyin sürəti və yağıntının miqdarı duzçuluq təsərrüfatının illik məhsuldarlığını müəyyən edən əsas amillər idi.Müasir Duzçuluqda İstehsalat TexnologiyalarıBu gün duzçuluq sənayesi xammalın mənbəyindən asılı olaraq bir neçə əsas texnoloji istiqamətdə inkişaf edir:1. Qovdurma və Buxarlandırma (Göl və Dəniz Duzçuluğu)Açıq səma altında yaradılan xüsusi kaskadlı havuzlarda (kristallizatorlarda) dəniz və ya göl suyu toplanır. Təbii buxarlanma prosesi nəticəsində məhlulda duzun sıxlığı artır və kristallaşma baş verir. Alınan xammal xüsusi kombaynlar vasitəsilə yığılaraq yuyulma və qurudulma sexlərinə yönəldilir.2. Şoraba Yığımı və Vakuum-BuxarlandırmaYeraltı duz laylarına vurulan su vasitəsilə əldə edilən süni şoraba xüsusi zavodlarda vakuum aparatlarında emal olunur. Bu üsulla alınan duz yüksək təmizlik dərəcəsinə (99.8%-dən yuxarı) və eynicinsli xırda dənəvər quruluşa malik olur.3. Şaxta və Mədən HasilatıQaya duzu yataqlarında tətbiq olunur. Yeraltı qalereyalarda qazma-partlatma və ya mexaniki kəsmə üsulu ilə çıxarılan duz kəsəkləri səthə qaldırılır, daha sonra kırma və çeşidləmə qurğularından keçirilir.Azərbaycanda Duzçuluq SənayesiAzərbaycanda duzçuluğun zəngin tarixi və güclü müasir istehsalat bazası mevcuddur. Ölkədə duzçuluq iki əsas coğrafi zonada cəmlənmişdir:Abşeron Duzçuluq Qovşağı: Masazır gölü kompleksində qurulmuş müasir Azərbaycan Duz İstehsalat Kompleksi ölkənin qida və texniki duz tələbatının böyük hissəsini ödəyir. Burada gölün təbii resurslarından istifadə olunaraq beynəlxalq standartlara cavab verən, yodlaşdırılmış süfrə duzları istehsal edilir.Naxçıvan Qaya Duzu Qovşağı: Duzdağ yatağı əsasında fəaliyyət göstərən Naxçıvan duz emalı müəssisələri ekoloji cəhətdən tam təmiz qaya duzu tədarük edir. Naxçıvan duzçuluğu həm də minillik tarixi ənənələrin davamçısı kimi strateji əhəmiyyət daşıyır.Duzçuluq Məhsullarının Tətbiq SahələriDuzçuluq sənayesinin istehsal etdiyi məhsullar xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində istifadə olunur:Qida Sənayesi: Yodlaşdırılmış süfrə duzu, konserva və ət-süd məhsullarının istehsalı.Kimya Sənayesi: Xlor, kaustik soda, PVC plastik və yuyucu vasitələrin sintezi.Kənd Təsərrüfatı: Heyvandarlıqda briket şəklində mineral yalamaların hazırlanması.Kommunal Təsərrüfat: Qış mövsümündə yolların buzlanmaya qarşı işlənməsi üçün texniki duz istehsalı.