Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi

Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi: Söz sənətimizin daşlaşmış yaddaşı Bakının mərkəzində, Fəvvarələr meydanının yaxınlığında ucalan, nəfis fasadı və eyvanını bəzəyən heykəlləri ilə şəhərin vizual relyefində dərhal seçilən bir memarlıq incisi var: Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) tərkibində fəaliyyət göstərən bu müqəddəs məkan, xalqımızın çoxəsrlik zəngin ədəbi irsini, dastanlardan müasir poeziyaya qədər keçdiyi şərəfli yolu tək bir məkanda toplayan, qoruyan və gələcək nəsillərə ötürən ən mühüm mədəniyyət ocaqlarındandır. Binanın tarixi və memarlıq təkamülü Muzeyin yerləşdiyi bina təkcə daxilindəki eksponatlarla deyil, özünün tarixi və daxili-xarici memarlıq quruluşu ilə də böyük bir sənət əsəridir. İlk tikiliş dövrü (XIX əsr): Bina ilk olaraq 1860-cı illərdə birtəbəqəli karvansara kimi tikilmiş, sonradan burada lüks "Metropol" oteli fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) dövründə isə Nazirlər Şurası bu binada yerləşib və işləmişdir. Memarlıq möcüzəsinə çevrilməsi: 1930-cu illərin sonunda dahi şair Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyi münasibətilə binanın ədəbiyyat muzeyinə çevrilməsi qərara alındı. Binanın yenidən qurulması və fasad dizaynı Azərbaycan memarlıq məktəbinin korifeyləri — Sadıq Dadaşov və Mikayıl Hüseynov tərəfindən həyata keçirildi. Onlar binanın üzərinə yeni mərtəbələr əlavə edərək, milli memarlıq elementləri (şəbəkə pəncərələr, tağlar, nəfis relyefli ornamentlər) ilə bəzədilmiş mozaik və möhtəşəm bir saray yaratdılar. Muzey rəsmi olaraq 1945-ci ildə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açdı. Fasadın vizual simvolları: Sözün mütəfəkkirləri Muzeyin dəniz tərəfə baxan əsas fasadında, uca tağların daxilində Azərbaycan ədəbiyyatının və fəlsəfəsinin inkişafında müstəsna rol oynamış 6 böyük şəxsiyyətin heykəli ucalır. Bu büst və heykəllər binanın daxili memarlıq fəlsəfəsini çölə yansıdan vizual elementlərdir: Nizami Gəncəvi (Fuad Əbdürrəhmanovun əsəri) Məhəmməd Füzuli (Tokay Məmmədovun əsəri) Molla Pənah Vaqif (Cəlal Qaryağdının əsəri) Mirzə Fətəli Axundov (Mirəli Mirqasımovun əsəri) Cəlil Məmmədquluzadə (Ömər Eldarovun əsəri) Cəfər Cabbarlı (Mirəli Mirqasımovun əsəri) Zəngin fondu və ekspozisiya otaqları Muzeyin daxilində Azərbaycanın qədim dövrlərindən (Qobustan qayalarından, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanından) başlayaraq bu günümüzə qədər olan bütöv bir ədəbi xronologiya sərgilənir. Muzeyin fondunda 25 mindən çox eksponat (nadir əlyazmalar, qədim kitablar, miniatürlər, xalq sənətkarlığı nümunələri, yazıçılara aid fərdi əşyalar və sənədlər) qorunur. Ekspozisiya zalları elmi-xronoloji ardıcıllıqla qurulub. Ziyarətçilər otaqları gəzdikcə Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Şah İsmayıl Xətai kimi orta əsr nəhənglərindən tutmuş, XIX-XX əsrin "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinə, repressiya qurbanları olmuş Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq yaradıcılığına və müasir dövr poeziyasına qədər böyük bir təkamül prosesinin canlı şahidi olurlar. Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi — Azərbaycan xalqının intellektual potensialını, sözə, kitaba və sənətə verdiyi ali dəyəri təcəssüm etdirən müqəddəs bir abidədir. Sadıq Dadaşov və Mikayıl Hüseynovun memarlıq dühası ilə ərsəyə gələn bu bina, bu gün həm Bakının şəhər estetikasını tamamlayan ən gözəl vizual nöqtələrdən biri, həm də milli kimliyimizin daş yaddaşı kimi fəaliyyətini uğurla davam etdirir.