Ələm

Ələm bayraq, sancaq və rəmzi nişan mənasında işlədilən sözdür. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində sözün mənalarından biri xüsusi olaraq dini ayinlərdə istifadə edilən bayraq kimi göstərilir. Tarixən ələm tayfa, ordu, dövlət və dini icmaların fərqləndirici rəmzi kimi istifadə olunub. Azərbaycan mədəniyyətində isə ələm xüsusilə Məhərrəmlik və Aşura mərasimləri ilə əlaqələndirilən dini-mərasim atributu kimi tanınır.

Ələmin tarixi mənşəyi və bayraq ənənəsi
Ələm anlayışının tarixi dini mərasimlərlə məhdudlaşmır. Orta əsrlərdə qoşunların və müxtəlif siyasi birliklərin öz bayraqları və rəmzləri mövcud idi və onları daşıyan şəxslər xüsusi statusa malik olurdular. Azərbaycan Milli Tarix Muzeyinin materiallarında “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında da “ələm” sözünün bayraq mənasında işlədildiyi qeyd edilir. Zaman keçdikcə bu anlayış bir sıra müsəlman cəmiyyətlərində dini və mərasim xarakteri də qazanıb.

Məhərrəmlik və Aşura mərasimlərində ələm
Şiə dini-mədəni ənənəsində ələm Kərbəla hadisəsinin xatırlanması ilə əlaqəli rəmzlərdən biridir. Məhərrəmlik və Aşura mərasimlərində ələm məscidlərdə, dini mərasim keçirilən məkanlarda və yürüşlərdə istifadə edilə bilər. Azərbaycanda, xüsusilə bəzi bölgələrin ənənəvi Məhərrəmlik mərasimlərində ələm mühüm mərasim elementi kimi qorunub saxlanılıb. Bununla yanaşı, dini mənbələrdə ələm İslamın məcburi dini tələbi kimi deyil, zamanla formalaşmış tarixi və mədəni mərasim atributu kimi izah olunur.

Ələmin forması və üzərindəki rəmzlər
Ələmlər müxtəlif forma və ölçülərdə hazırlana bilər. Onların tərkibində uzun dirək, parça bayraq, metal başlıq və dekorativ elementlər ola bilər. Tarixi nümunələrdə aypara, əl formasında metal elementlər, dini yazılar və ornamentlərə rast gəlinir. Forma və bəzəklər istifadə olunduğu dövrə, bölgəyə və dini-mədəni ənənəyə görə dəyişə bilər. Ələm hazırlanması metal işləmə, dekorativ sənət və ənənəvi sənətkarlıqla da əlaqəlidir.

Əl formasındakı ələm nəyi ifadə edir?
Dini mərasimlərdə rast gəlinən ən tanınmış ələm formalarından biri açıq əl şəklində metal başlıqdır. Bu forma müxtəlif şiə ənənələrində dini və simvolik məna daşıyır. Əl formasının konkret izahı müxtəlif icma və ənənələrdə fərqli təqdim oluna bilər. Buna görə ələm yalnız dekorativ əşya deyil, dini yaddaş və mərasim mədəniyyətinin vizual rəmzlərindən biri kimi qəbul edilir.

Ələmdar kimdir?
Ələmi daşıyan şəxs tarixən “ələmdar” və ya bayraqdar adlandırılıb. Orta əsr hərbi ənənələrində bayrağı qorumaq və daşımaq mühüm vəzifə hesab olunurdu. Sonrakı dini mərasimlərdə də ələmdar anlayışı qorunaraq ələm daşıyan şəxsə aid edilib. Azərbaycan etnoqrafik ənənələrində bəzi bölgələrdə ələm daşımaq xüsusi hörmət və məsuliyyətlə əlaqələndirilib.

Azərbaycan mədəniyyətində ələm ənənəsi
Azərbaycanda ələm dini mərasimlər, tarixi bayraq ənənəsi, xalq yaddaşı və dekorativ-tətbiqi sənətlə əlaqəli anlayışdır. Məhərrəmlik mərasimlərində istifadə olunan nümunələrlə yanaşı, tarixi mənbələrdə hərbi və hakimiyyət rəmzi kimi istifadə edilən ələmlərə də rast gəlinir. Muzey kolleksiyalarında və tarixi materiallarda qorunan nümunələr ələmin müxtəlif dövrlərdə həm funksional, həm də rəmzi əhəmiyyət daşıdığını göstərir.