Əlimərdan bəy Topçubaşov

Əlimərdan bəy Topçubaşovun həyatı və ictimai-siyasi fəaliyyəti
Əlimərdan bəy Ələkbər oğlu Topçubaşov (1862–1934) Azərbaycan dövlət və siyasi xadimi, hüquqşünas, publisist, diplomat və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin ilk sədri olub. O, 4 may 1862-ci ildə Tiflisdə anadan olub. Tiflis gimnaziyasında təhsil aldıqdan sonra Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olub və 1888-ci ildə universitetin hüquq fakültəsini bitirib. Sonrakı illərdə hüquq sahəsində çalışmaqla yanaşı, ictimai-siyasi və publisistik fəaliyyətə qoşulub.

Hüquqşünaslıq və mətbuat sahəsində fəaliyyəti
Universitet təhsilindən sonra Əlimərdan bəy Topçubaşov Tiflisdə hüquq sahəsində çalışıb, daha sonra Bakıya köçərək şəhərin ictimai və mədəni həyatında fəal iştirak edib. O, vəkil kimi fəaliyyət göstərib, publisistika ilə məşğul olub və dövrün mühüm ictimai məsələləri barədə yazılar qələmə alıb. 1898-ci ildən “Kaspi” qəzetinə rəhbərlik etməsi onun mətbuat və maarifçilik fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Topçubaşovun fəaliyyəti hüquq, mətbuat, maarifçilik və müsəlman əhalinin ictimai-siyasi təşkilatlanması ilə sıx bağlı olub.

Rusiya imperiyasında siyasi fəaliyyəti
XX əsrin əvvəllərində Əlimərdan bəy Topçubaşov Rusiya imperiyasındakı müsəlman siyasi hərəkatının tanınmış nümayəndələrindən birinə çevrilib. O, 1906-cı ildə Rusiya imperiyasının I Dövlət Dumasına deputat seçilib və müsəlman deputatların fəaliyyətində iştirak edib. Həmin dövrdə imperiya daxilində yaşayan müsəlman xalqların siyasi və hüquqi məsələlərinin müzakirəsində fəal mövqe tutub. Onun siyasi fəaliyyəti Azərbaycan milli hərəkatının formalaşdığı dövrdə hüquqi və parlament mübarizəsi ilə əlaqələndirilir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində dövlət fəaliyyəti
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasından sonra Əlimərdan bəy Topçubaşov yeni dövlətin siyasi və diplomatik fəaliyyətində mühüm vəzifələr daşıyıb. Fətəli xan Xoyskinin 1918-ci ilin iyununda təşkil etdiyi ikinci hökumət kabinetində portfelsiz nazir olub. 1918-ci ilin oktyabrında isə xarici işlər naziri təyin edilib. Avropa dövlətləri ilə diplomatik əlaqələrin qurulması məqsədilə İstanbulda Azərbaycanın fövqəladə və səlahiyyətli naziri kimi fəaliyyət göstərib və burada Azərbaycanla bağlı məlumatların yayılması üçün mətbuat bürosunun yaradılmasında iştirak edib.

Azərbaycan parlamentinin ilk sədri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamenti 7 dekabr 1918-ci ildə fəaliyyətə başlayarkən Əlimərdan bəy Topçubaşov parlamentin sədri seçilib. O, həmin vaxt İstanbulda diplomatik missiyada olduğundan parlamentin iclaslarında daimi iştirak edə bilməsə də, Cümhuriyyətin parlament tarixində ilk sədr kimi yer alıb. Parlament sədrliyi ilə diplomatik missiyası eyni dövrə təsadüf etdiyindən Topçubaşovun fəaliyyəti əsasən Azərbaycanın beynəlxalq tanınmasına yönəlmiş xarici siyasət işi ilə davam edib.

Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinə rəhbərliyi
Əlimərdan bəy Topçubaşov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Paris Sülh Konfransına göndərilən nümayəndə heyətinin rəhbəri olub. Nümayəndə heyətinin əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanın müstəqilliyinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına nail olmaq idi. 28 may 1919-cu ildə ABŞ Prezidenti Vudro Vilson Azərbaycan nümayəndə heyətini qəbul edib və Topçubaşov ona Azərbaycanın siyasi və iqtisadi vəziyyəti barədə məlumat təqdim edib.

Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Parisdə müxtəlif dövlətlərin və beynəlxalq siyasi dairələrin nümayəndələri ilə görüşlər keçirib, memorandum və digər diplomatik sənədlər təqdim edib. 11 yanvar 1920-ci ildə Antanta Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini de-fakto tanıyıb. Bu qərar Cümhuriyyət diplomatiyasının ən mühüm nəticələrindən biri olub və Parisdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan nümayəndə heyətinin işi ilə birbaşa əlaqəli idi.

Mühacirətdə diplomatik fəaliyyətinin davamı
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyətinə son qoyulduqdan sonra Əlimərdan bəy Topçubaşov Azərbaycana qayıtmayıb və siyasi fəaliyyətini Avropada davam etdirib. O, Cümhuriyyət hökumətindən aldığı mandat əsasında müxtəlif beynəlxalq tədbirlərdə Azərbaycanı təmsil edib. 1 noyabr 1920-ci ildə Azərbaycanın Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olunması üçün müraciət təqdim edib. Sonrakı illərdə də Azərbaycanın müstəqilliyi məsələsini beynəlxalq siyasi dairələrdə gündəmdə saxlamağa çalışıb.

Əlimərdan bəy Topçubaşovun Azərbaycan diplomatiyasında yeri
Əlimərdan bəy Topçubaşovun fəaliyyəti Azərbaycan parlamentarizmi və diplomatiyasının ilkin mərhələsi ilə bağlıdır. Onun siyasi fəaliyyətində hüquqşünaslıq, parlament təcrübəsi, mətbuat işi və beynəlxalq diplomatiya bir-birini tamamlayan istiqamətlər olub. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament sədri və Paris Sülh Konfransındakı nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi fəaliyyəti onun Azərbaycan dövlətçilik tarixində əsas rolunu müəyyənləşdirir. Topçubaşov 5 noyabr 1934-cü ildə Paris yaxınlığındakı Sen-Denidə vəfat edib və Sen-Klu qəbiristanlığında dəfn olunub.