Əlyazma

Əlyazma mətnin əl ilə yazıldığı sənəd, kitab, məktub, qeyd və ya digər yazılı materialdır. Əlyazmalar çap texnologiyasından əvvəl biliklərin, dini mətnlərin, ədəbi əsərlərin, elmi araşdırmaların və rəsmi sənədlərin əsas yayılma formalarından biri olub. Bu gün onlar tarix, dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq, paleoqrafiya, mətnşünaslıq və mədəni irsin öyrənilməsi üçün son dərəcə qiymətli mənbələr hesab olunur.

Tarixi və mədəni əhəmiyyəti

Əlyazmalar müəyyən dövrün dili, yazı sistemi, dünyagörüşü və ictimai həyatı haqqında birbaşa məlumat verə bilir. Orta əsrlərə aid əlyazmalarda dini mətnlər, poeziya, fəlsəfə, tibb, astronomiya, hüquq və tarix mövzularına geniş rast gəlinir. Müəllifin və ya katibin xətti, istifadə olunan mürəkkəb, kağız və bəzək elementləri sənədin mənşəyi və dövrü haqqında əlavə məlumat verir.

Bəzi əlyazmalar yalnız məzmununa görə deyil, bədii tərtibatına görə də xüsusi dəyər daşıyır. Miniatürlər, ornamentlər, başlıqların qızılı və rəngli işlənməsi, xüsusi cildlər və xəttatlıq üslubu onları incəsənət nümunəsinə çevirir. Buna görə əlyazma həm mətn, həm də maddi mədəniyyət obyekti kimi öyrənilir.

Əlyazma növləri və hazırlanması

Əlyazmalar müxtəlif materiallar üzərində yaradıla bilər. Tarixən papirus, perqament, kağız və müxtəlif bitki mənşəli səthlərdən istifadə olunub. Yaxın Şərq və Azərbaycan əlyazma ənənəsində kağız üzərində mürəkkəblə yazılmış kitablar geniş yayılıb. Mətnlərin köçürülməsi ilə məşğul olan katiblər xüsusi xəttatlıq üslublarından istifadə edirdilər.

Əlyazmalar arasında müəllif nüsxəsi, katib tərəfindən köçürülmüş nüsxə, dini kitab, elmi traktat, poetik divan, məktub, gündəlik və arxiv sənədi kimi fərqli növlər olur. Bir əsərin bir neçə əlyazma nüsxəsi mövcud olduqda onların müqayisəsi mətnin ilkin variantını müəyyənləşdirmək üçün vacib olur.

Qorunması və bərpası

Əlyazmalar işıq, rütubət, temperatur dəyişiklikləri, kif, həşəratlar və mexaniki zədələrə qarşı həssasdır. Buna görə muzey, kitabxana və arxivlərdə onlar xüsusi temperatur və rütubət şəraitində saxlanılır. Kövrək səhifələr, zədələnmiş cildlər və solmuş mürəkkəblər konservator və restavratorların nəzarəti altında bərpa olunur.

Müasir dövrdə əlyazmaların rəqəmsallaşdırılması da mühüm qoruma üsuludur. Yüksək keyfiyyətli skan və foto çəkilişlər vasitəsilə materialın elektron surəti yaradılır, beləliklə orijinal sənədə fiziki müdaxilə azaldılır və tədqiqatçılar üçün əlçatanlıq genişlənir.

Azərbaycan əlyazma irsi

Azərbaycan zəngin əlyazma ənənəsinə malikdir. Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Nəsimi və digər klassiklərin əsərlərinin müxtəlif dövrlərə aid əlyazma nüsxələri dünyanın müxtəlif kitabxana və muzeylərində qorunur. Bakıdakı Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu da Azərbaycan və Şərq əlyazma irsinin toplanması, qorunması və elmi tədqiqi ilə məşğul olan əsas elmi mərkəzlərdən biridir.

Əlyazmaların tədqiqi Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının, elminin və dini-fəlsəfi fikrinin inkişaf tarixini öyrənmək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu materiallar keçmiş nəsillərin bilik və mədəniyyətinin bu günə qədər gəlib çatmasını təmin edən nadir yazılı irs nümunələridir.