Əməliyyat

Əməliyyat tibbdə xəstəliyin müalicəsi, zədələnmiş toxuma və orqanların bərpası, patoloji dəyişikliklərin aradan qaldırılması və ya diaqnostik məqsədlə həyata keçirilən cərrahi müdaxilədir. Əməliyyatlar məqsədindən və mürəkkəbliyindən asılı olaraq kiçik prosedurlardan geniş cərrahi müdaxilələrə qədər dəyişə bilər. Planlı və təcili, açıq və minimal invaziv əməliyyatlar mövcuddur. Cərrahi proses adətən əməliyyatdan əvvəl hazırlıq, anesteziya, müdaxilənin özü və əməliyyatdan sonrakı müşahidə mərhələlərini əhatə edir.

Əməliyyat nədir?

“Əməliyyat” sözü müxtəlif sahələrdə müəyyən fəaliyyət və ya proses mənasında işlədilə bilər. Tibbi kontekstdə isə bu termin əsasən cərrahi əməliyyatı ifadə edir.

Cərrahi əməliyyat zamanı cərrah və əməliyyat komandası xəstəliyin və ya zədənin xüsusiyyətindən asılı olaraq toxumalarda müəyyən müdaxilə həyata keçirir. Bu, toxumanın kəsilməsi, çıxarılması, bərpası, birləşdirilməsi və ya başqa cərrahi manipulyasiyaları əhatə edə bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının cərrahi təhlükəsizlik yanaşmasında əməliyyat yalnız cərrahın gördüyü texniki müdaxilə kimi deyil, müxtəlif səhiyyə mütəxəssislərinin koordinasiyalı fəaliyyətini tələb edən proses kimi qiymətləndirilir.

Əməliyyat növləri

Cərrahi əməliyyatları müxtəlif meyarlara görə qruplaşdırmaq mümkündür. Müdaxilənin təcililiyinə görə planlı və təcili əməliyyatlar fərqləndirilir.

Planlı əməliyyat əvvəlcədən müəyyən edilmiş vaxtda həyata keçirilir. Bu halda pasiyentin müayinəsi və əməliyyata hazırlığı üçün daha geniş vaxt olur.

Təcili əməliyyat isə vəziyyətin gecikdirilmədən cərrahi müdaxilə tələb etdiyi hallarda həyata keçirilir. Travmalar, daxili qanaxma və bəzi kəskin xəstəliklər belə müdaxiləyə səbəb ola bilər.

Əməliyyatlar həmçinin açıq, laparoskopik, endoskopik, robotik və digər cərrahi yanaşmalara görə fərqləndirilə bilər.

Planlı əməliyyat

Planlı əməliyyat təcili olmayan və əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş tarixdə həyata keçirilən cərrahi müdaxilədir.

Əməliyyatdan əvvəl pasiyentin sağlamlıq vəziyyəti qiymətləndirilir. Müdaxilənin xüsusiyyətindən asılı olaraq qan analizləri, elektrokardioqram, rentgen və başqa laborator və instrumental müayinələr tələb oluna bilər.

Həkim pasiyentin istifadə etdiyi dərmanlar, allergiyalar, əvvəlki xəstəliklər və əməliyyatlar haqqında da məlumat toplayır.

Hansı müayinələrin lazım olması əməliyyatın növünə, pasiyentin yaşına və sağlamlıq vəziyyətinə görə fərdi şəkildə müəyyən edilir.

Təcili əməliyyat

Bəzi tibbi vəziyyətlərdə əməliyyatı uzun müddət təxirə salmaq mümkün olmur. Belə hallarda təcili cərrahi müdaxilə tələb edilə bilər.

Kəskin appendisit, bəzi daxili qanaxmalar, orqanların perforasiyası, ağır travmalar və digər həyati təhlükəli vəziyyətlər təcili cərrahi qiymətləndirməyə səbəb ola bilər.

Təcili əməliyyat zamanı da pasiyentin vəziyyəti mümkün qədər qiymətləndirilir, lakin hazırlıq üçün mövcud vaxt planlı əməliyyatla müqayisədə daha məhdud ola bilər.

Təcili əməliyyatın zəruriliyini və vaxtını müvafiq tibbi mütəxəssislər müəyyənləşdirirlər.

Açıq və minimal invaziv əməliyyat

Açıq cərrahiyyədə əməliyyat sahəsinə çatmaq üçün bədəndə uyğun ölçüdə cərrahi kəsik yaradılır. Bu yanaşma çoxsaylı əməliyyatlarda istifadə olunur və bəzi mürəkkəb müdaxilələr üçün zəruri ola bilər.

Minimal invaziv cərrahiyyədə isə müdaxilə daha kiçik giriş nöqtələri vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Laparoskopiya bunun geniş yayılmış nümunələrindən biridir.

Laparoskopik əməliyyatda kamera və xüsusi cərrahi alətlər kiçik kəsiklər vasitəsilə bədən boşluğuna daxil edilir.

Minimal invaziv üsulun mümkün olub-olmaması xəstəliyin xüsusiyyətindən, əməliyyatın növündən, pasiyentin vəziyyətindən və cərrahın klinik qiymətləndirməsindən asılıdır.

Anesteziya

Bir çox cərrahi əməliyyatın həyata keçirilməsi üçün anesteziyadan istifadə olunur. Anesteziyanın əsas məqsədlərindən biri əməliyyat zamanı ağrının qarşısını almaq və müdaxilənin təhlükəsiz aparılması üçün uyğun şərait yaratmaqdır.

Ümumi anesteziya zamanı pasiyent nəzarət olunan şüursuz vəziyyətdə olur. Regional anesteziyada bədənin müəyyən daha geniş hissəsində hissiyyat bloklanır. Yerli anesteziya isə kiçik bir sahənin keyləşdirilməsi üçün istifadə olunur.

Anesteziya üsulu əməliyyatın növü, müddəti və pasiyentin sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq anesteziya mütəxəssisi tərəfindən müəyyən edilir.

Əməliyyat komandası

Cərrahi əməliyyat komanda işidir. Komandanın tərkibi əməliyyatın növünə və tibb müəssisəsinin təşkilati strukturuna görə dəyişə bilər.

Əməliyyatda cərrah, cərrah assistenti, anesteziya mütəxəssisi, əməliyyat tibb bacısı və ya qardaşı və digər səhiyyə işçiləri iştirak edə bilərlər.

Hər komanda üzvünün müəyyən vəzifəsi var. Cərrah cərrahi müdaxiləni həyata keçirir, anesteziya komandası anesteziya və həyati funksiyaların monitorinqinə cavabdeh olur, əməliyyatxana tibb heyəti isə steril proses, alətlər və digər əməliyyatxana fəaliyyətlərində iştirak edir.

Əməliyyatxanada steril şərait

Cərrahi sahənin infeksiyası əməliyyatdan sonra yarana bilən ağırlaşmalardan biridir. Buna görə əməliyyat zamanı infeksiyanın qarşısının alınması cərrahi təhlükəsizliyin əsas istiqamətlərindəndir.

Əməliyyatxanada əl gigiyenası, steril alətlər, steril geyim və örtüklər, cərrahi sahənin hazırlanması və infeksiya nəzarəti prosedurları tətbiq olunur.

Tibbi alətlərin düzgün sterilizasiyası və əməliyyat komandasının aseptik qaydalara əməl etməsi mikroorqanizmlərin cərrahi sahəyə daxil olma riskinin azaldılmasına xidmət edir.

Əməliyyatdan əvvəl hazırlıq

Əməliyyatdan əvvəlki mərhələ perioperativ prosesin mühüm hissəsidir. Bu mərhələdə pasiyentin tibbi vəziyyəti və nəzərdə tutulan əməliyyat qiymətləndirilir.

Pasiyentə müdaxilənin məqsədi, gözlənilən nəticələri və mümkün riskləri haqqında məlumat verilir. Müvafiq hallarda məlumatlandırılmış razılıq alınır.

Qida və maye qəbulunun nə vaxt dayandırılması, hansı dərmanların davam etdirilməsi və ya dəyişdirilməsi kimi göstərişlər əməliyyat və anesteziyanın xüsusiyyətlərinə görə fərqlənə bilər. Pasiyent bu məsələlərdə öz cərrah və anesteziya komandasının konkret göstərişlərinə əməl etməlidir.

Əməliyyatdan sonrakı dövr

Cərrahi müdaxilə başa çatdıqdan sonra pasiyentin bərpa mərhələsi başlayır. İlk dövrdə onun həyati göstəriciləri, ağrı səviyyəsi, cərrahi yara və ümumi vəziyyəti müşahidə edilir.

Əməliyyatın xüsusiyyətindən asılı olaraq pasiyent həmin gün evə buraxıla və ya xəstəxanada müəyyən müddət qala bilər.

Sonrakı dövrdə yaranın sağalması, ağrının idarə edilməsi, qidalanma, hərəkət və lazım gəldikdə reabilitasiya prosesinə diqqət yetirilir.

Bərpa müddəti əməliyyatın növünə, pasiyentin yaşına, ümumi sağlamlığına və ağırlaşmaların olub-olmamasına görə fərqlənir.

Əməliyyatın mümkün riskləri

Heç bir cərrahi əməliyyat tam risksiz deyil. Riskin səviyyəsi müdaxilənin növü və pasiyentin sağlamlıq vəziyyəti ilə əlaqəlidir.

Mümkün ağırlaşmalara qanaxma, infeksiya, anesteziya ilə əlaqəli problemlər, qan laxtalanması və əməliyyat olunan orqan və ya toxuma ilə bağlı spesifik ağırlaşmalar daxil ola bilər.

Bu risklərin hamısı hər əməliyyata eyni dərəcədə aid deyil. Konkret əməliyyatın fayda və riskləri pasiyentlə onu müalicə edən həkim arasında fərdi şəkildə müzakirə edilməlidir.

Cərrahi təhlükəsizlik

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı təhlükəsiz cərrahiyyədə komanda işi, təhlükəsiz anesteziya və cərrahi sahə infeksiyalarının qarşısının alınmasına xüsusi əhəmiyyət verir.

ÜST tərəfindən hazırlanmış Cərrahi Təhlükəsizlik Yoxlama Siyahısı əməliyyat komandasının əsas təhlükəsizlik addımlarını sistemli şəkildə yoxlamasına kömək edən 19 bəndlik vasitədir.

Yoxlamalar anesteziyadan əvvəl, cərrahi kəsikdən əvvəl və əməliyyat komandası əməliyyatxananı tərk etməzdən əvvəl mühüm təhlükəsizlik məsələlərinin təsdiqlənməsinə yönəlib.

Pasiyentin şəxsiyyəti, nəzərdə tutulan əməliyyat və əməliyyat sahəsinin düzgün təsdiqlənməsi, anesteziya təhlükəsizliyi, komanda kommunikasiyası və infeksiyaların qarşısının alınması təhlükəsiz əməliyyat prosesinin əsas elementləri sırasındadır.