Əsir düşmüşlərin qəbiristanlığı

Əsir düşmüşlərin qəbiristanlığı Göygöl şəhərində və rayonun ərazisində İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə Azərbaycanda saxlanılmış və burada həyatını itirmiş hərbi əsirlərin dəfn olunduğu tarixi memorial məkanlarla bağlı anlayışdır. Göygölün rəsmi şəhərsalma sənədlərində şəhərdə 1944-cü ildə salınmış, təxminən 1 hektar ərazini əhatə edən əsir düşmüş almanların qəbiristanlığının mövcudluğu göstərilir. Bundan başqa, Göygöl rayonunun Balçılı və Bəhrəmbəy kəndləri istiqamətində də hərbi əsirlərə aid qəbiristanlıqlar mövcuddur.

Göygöldə əsir düşmüşlərin qəbiristanlığı

Göygöl şəhərində hərbi əsirlərin dəfn olunduğu ayrıca qəbiristanlıq yerləşir. Rəsmi şəhərsalma sənədlərinə əsasən, bu qəbiristanlıq 1944-cü ildə salınıb və ərazisi təxminən 1 hektardır.

Qəbiristanlıq Göygölün tarixi alman mülki qəbiristanlığının yaxınlığında yerləşir. Lakin bu iki məkan mənşə və tarix baxımından bir-birindən fərqlidir.

Hərbi əsirlərin qəbiristanlığı İkinci Dünya müharibəsi və müharibədən sonrakı dövrlə, tarixi alman mülki qəbiristanlığı isə XIX əsrdə Helenendorfda məskunlaşmış alman icmasının tarixi ilə əlaqəlidir.

İkinci Dünya müharibəsi və hərbi əsirlər

İkinci Dünya müharibəsindən sonra çoxsaylı hərbi əsirlər SSRİ-nin müxtəlif ərazilərində yerləşdirilmişdi. Onların bir hissəsi Azərbaycan SSR ərazisinə gətirilmiş və müxtəlif təsərrüfat, sənaye və tikinti işlərinə cəlb edilmişdi.

Hərbi əsirlərin saxlanıldığı ərazilər arasında indiki Göygöl rayonu da var idi. Müxtəlif tarixi mənbələr Göygöl və ətraf bölgələrdə minlərlə hərbi əsirin saxlanıldığını göstərir.

Ağır həyat və əmək şəraiti, xəstəliklər və digər səbəblər nəticəsində əsirlik dövründə həyatını itirən şəxslər xüsusi ayrılmış qəbiristanlıqlarda dəfn ediliblər.

Göygöldə üç hərbi əsir qəbiristanlığı

Mövcud məlumatlara görə, Göygöl rayonu ərazisində hərbi əsirlərlə əlaqəli üç qəbiristanlıq mövcuddur.

Onlardan biri Göygöl şəhərinin özündə, digər ikisi isə Balçılı və Bəhrəmbəy kəndləri yaxınlığında yerləşir.

Mənbələrdə Göygöl rayonu ərazisindəki bu qəbiristanlıqlarda ümumilikdə 1020 hərbi əsirin dəfn edildiyi, onlardan 546 nəfərinin alman olduğu göstərilir.

Bu məlumat mühüm bir məqamı ortaya qoyur: Göygöldəki hərbi əsir qəbiristanlıqlarını yalnız “alman qəbiristanlığı” adlandırmaq bütün dəfn olunanların mənşəyini tam əks etdirmir.

Müxtəlif millətlərdən olan hərbi əsirlər

Göygöldə dəfn edilmiş hərbi əsirlər yalnız almanlardan ibarət olmayıb.

Mənbələrdə almanlarla yanaşı polyak, macar, çex, isveç, slovak, italyan, fransız və avstriyalı hərbi əsirlərin də burada dəfn edildiyi göstərilir.

Bu səbəbdən məkanın tarixi təsvirində “hərbi əsirlərin qəbiristanlığı” və ya “İkinci Dünya müharibəsində əsir düşmüşlərin qəbiristanlığı” ifadəsi daha geniş və dəqiq məna verir.

Balçılı və Bəhrəmbəy kəndləri yaxınlığındakı qəbiristanlıqlar

Göygöl rayonunda hərbi əsirlərin dəfn olunduğu digər tarixi məkanlar Balçılı və Bəhrəmbəy kəndləri arasında, Quşqara çayı istiqamətində yerləşir.

Bu ərazidə bir-birinə yaxın iki ayrıca hərbi əsir qəbiristanlığının olduğu göstərilir.

Mənbələrdən birində qəbiristanlıqlardan birində 400-ə yaxın, digərində isə təxminən 160 hərbi əsirin dəfn olunduğu bildirilir.

Beləliklə, Göygöldə hərbi əsirlərin dəfn tarixini yalnız şəhər daxilində yerləşən bir qəbiristanlıqla məhdudlaşdırmaq düzgün deyil.

Nömrələnmiş məzarlar

Balçılı və Bəhrəmbəy kəndləri yaxınlığındakı hərbi əsir qəbiristanlıqlarının maraqlı xüsusiyyətlərindən biri məzarların işarələnmə üsuludur.

Məzarların üzərində ənənəvi böyük qəbir daşları əvəzinə əsirlərə verilmiş nömrələri göstərən metal lövhələrin yerləşdirildiyi qeyd olunur.

Belə nömrələmə sistemi həmin şəxslərin arxiv məlumatları ilə əlaqələndirilməsinə imkan verən mühüm identifikasiya vasitəsidir.

Qəbiristanlıqlar bu baxımdan yalnız memorial məkan deyil, eyni zamanda İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrün araşdırılması üçün tarixi məlumat daşıyıcısıdır.

Henrix Kupkenin məzarı

Balçılı və Bəhrəmbəy kəndləri arasındakı qəbiristanlıqlardan birində digər məzarlardan fərqlənən fərdi məzar haqqında da məlumat mövcuddur.

Məzar daşında “Heinrich Kupke” adı və 1903–1946-cı illəri göstərən tarixlər qeyd olunub.

Bu cür fərdi məlumatların qorunması hərbi əsirlərin tarixini ümumi statistik göstəricilərdən çıxararaq konkret insan taleləri ilə əlaqələndirməyə imkan verir.

Göygöldə alman hərbi əsirləri

Göygöl və ətraf rayonlar müharibədən sonrakı illərdə alman hərbi əsirlərinin saxlanıldığı Azərbaycan bölgələrindən biri olub.

Mənbələrdə Göygöl rayonunda təxminən beş min alman hərbi əsirinin saxlanıldığı bildirilir. Onların müxtəlif tikinti, sənaye və təsərrüfat işlərində çalışdırıldığı qeyd olunur.

Hərbi əsirlər Göygöllə yanaşı Gəncə, Daşkəsən, Gədəbəy və Şəmkir istiqamətində həyata keçirilən müxtəlif işlərə də cəlb ediliblər.

Bu səbəbdən hərbi əsirlərin tarixi yalnız qəbiristanlıqlarla deyil, bölgənin müharibədən sonrakı sosial və təsərrüfat tarixi ilə də əlaqəlidir.

Göygölün alman mülki qəbiristanlığı ilə fərqi

Göygöldə iki fərqli tarixi mövzunun bir-birinə qarışdırılmaması xüsusilə vacibdir.

Şəhərdəki tarixi alman mülki qəbiristanlığının əsası 1819-cu ildə Helenendorf alman koloniyasının yaranması ilə bağlı qoyulub. Burada Göygöldə yaşamış alman mülki əhalisinin nümayəndələri dəfn edilib.

Hərbi əsirlər qəbiristanlığı isə rəsmi şəhərsalma məlumatlarında 1944-cü ilə aid edilir və İkinci Dünya müharibəsi dövründə və sonrasında burada saxlanılmış əsirlərlə əlaqəlidir.

Yəni “Göygöl alman qəbiristanlığı” və “Göygöl hərbi əsirlər qəbiristanlığı” eyni tarixi məkan və anlayış deyil.

Xanlar I və Xanlar II

Göygöl şəhəri 1938–2008-ci illərdə Xanlar adlandığı üçün hərbi əsirlərlə bağlı bəzi memorial və arxiv materiallarında qəbiristanlıqlar “Xanlar I” və “Xanlar II” adları ilə də təqdim olunur.

Göygöl Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatlarında II Dünya müharibəsində əsir düşənlər üçün salınmış 1 saylı qəbiristanlıq “Xanlar I”, digər qəbiristanlıq isə “Xanlar II” kimi qeyd edilir.

Bu adlara tarixi sənədlərdə və hərbi əsirlərin dəfn yerləri ilə bağlı araşdırmalarda rast gəlmək mümkündür.

Hərbi əsirlərin xatirəsinin qorunması

Hərbi əsirlərin qəbiristanlıqları müharibə nəticəsində öz ölkələrindən uzaqda həyatını itirmiş insanların xatirəsini qoruyan memorial məkanlardır.

Göygöldəki qəbiristanlıqların qorunması müxtəlif ölkələrdən olan insanların taleləri ilə bağlı tarixi məlumatların gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Şəhərdəki hərbi əsir qəbiristanlığının 1990-cı illərdə bərpa edildiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Sonrakı illərdə də xarici ölkələrin nümayəndələrinin bu memorial məkanları ziyarət etməsi və burada xatirə tədbirlərinin keçirilməsi davam edib.

Göygöl tarixinin bir hissəsi

Göygöl daha çox Helenendorf alman koloniyası, tarixi alman evləri, Lüteran kilsəsi və şərabçılıq ənənələri ilə tanınır. Lakin şəhərin XX əsr tarixində İkinci Dünya müharibəsi və hərbi əsirlərlə bağlı ayrıca bir səhifə də mövcuddur.

Şəhərdə və rayonun kəndləri yaxınlığında qorunan əsir qəbiristanlıqları həmin dövrün maddi izlərindəndir.

Bu məkanlar Göygölün tarixini yalnız alman kolonistlərinin XIX–XX əsrin əvvəllərindəki həyatı ilə deyil, İkinci Dünya müharibəsindən sonra bölgədə baş vermiş hadisələrlə də əlaqələndirir.

Əsir düşmüşlərin qəbiristanlığı bu baxımdan müharibənin insan talelərinə təsirini, müxtəlif millətlərdən olan hərbi əsirlərin Azərbaycandakı tarixini və Göygölün müharibədən sonrakı dövrünü əks etdirən mühüm memorial məkanlardan biridir.