fanat

Futbol fanatları və azarkeş mədəniyyətinin tarixi, rolu və psixologiyası Fanat sözü müasir dövrdə demək olar ki, həyatımızın demək olar ki, hər sahəsində - idmanda, musiqidə, kinoda və incəsənətdə geniş şəkildə istifadə olunan populyar anlayışlardan biridir. Lakin bu ifadənin kökləri və əsl mənasının formalaşması məhz idman azarkeşliyi, xüsusilə də futbol fanatizmi ilə sıx bağlıdır. Latın dilindəki fanaticus (dinicoşqun, məbədə bağlı) sözündən törəyən bu term müasir dövrdə hər hansı bir komandaya, idmançıya və ya sənətçiyə qətiyyətlə bağlanan, onun uğurlarını və uğursuzluqlarını ürəkdən bölüşən insanları ifadə etmək üçün işlədilir. Futbol meydançalarında isə fanatlar sadəcə tribunaları dolduran tamaşaçılar deyil, oyunun ayrılmaz hissəsinə çevrilən böyük bir hərəkatdır. Azarkeş mədəniyyətinin tarixi ötən əsrin əvvəllərinə, xüsusən də Avropada və Latın Amerikasında futbolun kütləvi xarakter almasına gedib çıxır. İlk mütəşəkkil azarkeş qrupları məhz İngiltərə və İtaliyada formalaşmağa başlamışdır. İllər keçdikcə bu qruplar özlərinə məxsus təşkilatlanma formaları, şüarları, rəngləri və tribunadakı davranış qaydaları ilə fərqlənən unikal mədəniyyət yaratdılar. Məsələn, Avropada "ultras" kimi tanınan radikal və fədakar azarkeş qrupları oyunun əvvəlindən sonuna qədər komandalarını fasiləsiz olaraq dəstəkləyir, müxtəlif vizual şoular, xoreoqrafiyalar və bayraq nümayişləri ilə stadionlara xüsusi rəng qatırlar. Onların yaratdığı bu emosional atmosfer bəzən komandaya əlavə güc verir və matçın taleyini belə dəyişə bilir. Fanatizmin psixologiyası isə elm adamlarının və sosioloqların həmişə diqqət mərkəzində olmuş maraqlı mövzulardan biridir. İnsanların hansı səbəbdən bir komandaya bu qədər güclü şəkildə bağlandığı sualının cavabı əsasən aidiyyət hissi, sosial birlik və kollektiv kimliklə izah olunur. Stadionda və ya televizor qarşısında minlərlə insanla eyni duyğunu yaşamaq, qələbə sevincini birlikdə bölüşmək fərdin gündəlik həyatın stressindən uzaqlaşmasına və özünü böyük bir ailənin üzvü kimi hiss etməsinə şərait yaradır. Komandanın qazandığı uğurlar fanatın şəxsi nailiyyəti kimi qəbul edilir, məğlubiyyətlər isə dərin kədər və həyəcanla qarşılanır. Bu da fanatizmin insan həyatına nə qədər güclü psixoloji təsir göstərdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bununla belə, müasir dövrdə fanatizm həm də müəyyən çağırışlar və problemlərlə müşayiət olunur. Bəzi hallarda ifrat azarkeşlik aqressivliyə, fanatik qruplar arasında qarşıdurmalara və stadionlarda xoşagəlməz insidentlərə səbəb ola bilir. Buna görə də dünyanın bir çox ölkələrində idman qurumları, klublar və hüquq-mühafizə orqanları sağlam azarkeş mədəniyyətinin təşviq edilməsi, idmanda zorakılığın qarşısının alınması və fair-play (ədalətli oyun) prinsiplərinin qorunması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirirlər. Əsl fanat olmaq komandaya sadiqlik nümayiş etdirməklə yanaşı, həm də rəqibə hörmət etməyi və idmanın birləşdirici gücünü dərk etməyi tələb edir.