Faytonçu

Faytonçu at qoşulmuş faytonu idarə edən, sərnişinlərin təhlükəsiz daşınmasına və atların düzgün yönləndirilməsinə cavabdeh olan şəxsdir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “faytonçu” sözü ilk növbədə faytonsürən, yəni faytonçuluqla məşğul olan adam mənasında işlədilir. Sözün ikinci mənası isə fayton hazırlayan ustadır. Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Lüğətində də “fayton”, “faytonçu” və “faytonçuluq” sözləri ayrıca leksik vahidlər kimi yer alır.

Faytonçunun işi nədən ibarətdir?

Ənənəvi faytonçunun əsas işi at və ya atlar qoşulmuş sərnişin arabasını idarə etmək idi. Faytonçu hərəkət istiqamətini müəyyənləşdirir, atların sürətini idarə edir, faytonun dayanmasını və təhlükəsiz hərəkətini təmin edirdi. Beynəlxalq terminologiyada bu peşəyə yaxın anlayış olan “coachman” atların çəkdiyi fayton və ya digər sərnişin arabasını idarə edən şəxs kimi izah olunur.

Faytonçunun işi yalnız sükanı əvəz edən cilovu tutmaqdan ibarət deyildi. Atların davranışını anlamaq, onları idarə edə bilmək və yol şəraitini düzgün qiymətləndirmək vacib idi. Tarixən bəzi faytonçular atların saxlanılması və faytonun gündəlik vəziyyətinə nəzarətlə də məşğul olurdular.

Fayton nəqliyyatı

Fayton avtomobil nəqliyyatının geniş yayılmasından əvvəl şəhər və yaşayış məntəqələrində istifadə edilən atlı nəqliyyat vasitələrindən biri idi. Onun əsas üstünlüklərindən biri sərnişinlərin adi yük arabaları ilə müqayisədə daha rahat daşınması idi. Faytonun konstruksiyası dövrə və istifadə məqsədinə görə fərqlənə bilirdi.

Azərbaycan etnoqrafiyasına dair elmi materiallarda cütatlı faytonun xüsusilə XX əsrin birinci yarısında geniş yayıldığı göstərilir. Avtomobil nəqliyyatının inkişafı ilə faytonların gündəlik nəqliyyatdakı rolu tədricən azalıb. Müasir dövrdə isə belə nəqliyyat vasitələri əsasən turizm, tarixi atmosferin canlandırılması və müxtəlif tədbirlər çərçivəsində istifadə olunur.

Faytonçu hansı bacarıqlara malik olmalı idi?

Faytonçunun əsas bacarığı atları idarə etmək idi. O, cilov vasitəsilə hərəkət istiqamətini və sürəti tənzimləməli, atların davranışındakı dəyişiklikləri vaxtında hiss etməli idi. Küçədə digər arabalar, piyadalar və sonrakı dövrlərdə avtomobillərlə birlikdə hərəkət etmək diqqət və təcrübə tələb edirdi.

Atın qəfil ürkməsi sərnişinlər və ətrafdakı insanlar üçün təhlükə yarada bildiyindən faytonçunun heyvanı sakitləşdirə bilməsi də vacib idi. Peşəkar faytonçu istifadə etdiyi atın xarakterini, fiziki imkanlarını və yorğunluq əlamətlərini yaxşı tanımalı idi.

Faytonun özünün vəziyyəti də əhəmiyyət daşıyırdı. Təkərlər, oxlar, qoşqu elementləri və digər hissələrdə yaranan nasazlıq hərəkət zamanı qəza ilə nəticələnə bilərdi. Buna görə faytonçu səfərdən əvvəl nəqliyyat vasitəsinin ümumi vəziyyətinə diqqət yetirməli idi.

Faytonçu və fayton ustası eyni peşədirmi?

“Faytonçu” sözünün maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun iki mənada işlənməsidir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində söz həm fayton sürən şəxs, həm də fayton qayıran usta mənasında göstərilir.

Lakin gündəlik istifadədə faytonçu dedikdə daha çox faytonu idarə edən şəxs nəzərdə tutulur. Fayton hazırlayan usta isə dülgərlik, metal emalı, təkər hazırlanması və nəqliyyat vasitəsinin konstruksiyası ilə bağlı fərqli texniki bacarıqlara malik ola bilərdi. Buna görə konkret tarixi mətnlərdə “faytonçu” sözünün hansı mənada istifadə edildiyinə kontekstdən baxmaq lazımdır.

Azərbaycanda faytonçuluq

Faytonçuluq Azərbaycanda şəhər və məişət nəqliyyatının tarixi ilə bağlı peşələrdən biri olub. Faytonların geniş istifadə edildiyi dövrdə faytonçu insanların bir məntəqədən digərinə aparılmasını təmin edən xidmət sahəsinin nümayəndəsi idi.

Bu peşənin Azərbaycan məişətində iz buraxmasını folklor və ədəbiyyatda da görmək mümkündür. AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun nəşrində xalq arasında müxtəlif faytonçu mahnılarının yayıldığı qeyd olunur. Həmin mənbə cütatlı faytonların XX əsrin birinci yarısında geniş istifadə edildiyini, sonradan isə nəqliyyat vasitəsi kimi əhəmiyyətini itirdiyini göstərir.

Faytonçuluğun müasir dövrdə yeri

Avtomobil, avtobus və digər motorlu nəqliyyat vasitələrinin inkişafı faytonçuluğun gündəlik nəqliyyat peşəsi kimi əhəmiyyətini demək olar ki, aradan qaldırıb. Buna baxmayaraq, fayton və faytonçu obrazı tarixi şəhər mədəniyyətinin elementlərindən biri olaraq qalır.

Bu gün dünyanın müxtəlif turizm məkanlarında atlı faytonlardan tarixi atmosfer yaratmaq və turist gəzintiləri təşkil etmək üçün istifadə edilir. Belə hallarda faytonçunun vəzifəsinə yalnız faytonu idarə etmək deyil, atların rifahının qorunması, sərnişinlərin təhlükəsizliyi və yerli nəqliyyat qaydalarına riayət edilməsi də daxildir.

Beləliklə, faytonçu avtomobil nəqliyyatından əvvəlki dövrün sərnişindaşıma sistemində xüsusi yeri olmuş peşə sahibidir. Azərbaycanda da faytonçuluq nəqliyyat tarixinin, şəhər həyatının, məişətin və folklorun müəyyən bir dövrünü əks etdirən anlayışlardan biri kimi qorunub saxlanılır.