faytonçu

Faytonçu: Şəhər mədəniyyətinin və keçmişin rəngli siması Müasir şəhər nəqliyyatını idarə edən taksi sürücülərinin və avtobus şoferlərinin XIX əsrdəki və XX əsrin əvvəllərindəki qarşılığı faytonçular idi. Faytonçu — atların qoşulduğu sərnişin arabasını (faytonu) idarə edən, sərnişinləri mənzil başına çatdıran və bu işi özünə peşə seçən şəxsə deyilir. Bu peşə sadəcə bir fiziki əmək növü deyil, həm də dövrün küçə mədəniyyətini, şəhər daxili nizam-intizamı və insan münasibətlərini formalaşdıran mühüm bir ictimai element idi. Peşənin çətinlikləri və sənətkarlıq tərəfi Faytonçu olmaq kənardan göründüyü qədər asan bir iş deyildi. Bu peşənin sahibləri həm heyvan psixologiyasına bələd olmalı, həm də nəqliyyat vasitəsini mükəmməl idarə etməyi bacarmalı idilər. Əsl faytonçu atların qulluğunu vaxtında etməli, onların nallarını, arabasının təkərlərini və yay (amortizasiya) sistemini həmişə işlək vəziyyətdə saxlamalı idi. Şəhərin dar və daş döşənmiş küçələrində sərnişinlərin təhlükəsizliyini təmin etmək, qəza şəraiti yaratmamaq böyük diqqət və peşəkarlıq tələb edirdi. Bakı quberniyasında faytonçular və onların xüsusi nizamı Azərbaycanın mərkəzi şəhərlərində, xüsusilə də neft bumu dövründə Bakıda faytonçu peşəsi ən hörmətli və gəlirli sahələrdən birinə çevrilmişdi. O dövrdə Bakı küçələrində yüzlərlə fayton hərəkət edirdi və onların fəaliyyəti xüsusi şəhər qaydaları ilə tənzimlənirdi. Bakı faytonçularının özünəməxsus geyim tərzi və daxili iyerarxiyası var idi. Varlı və zadəgan şəxslərə xidmət edən faytonçular xüsusi rəsmi uniformalar geyinir, papaq qoyur və arabalarını hər zaman təmiz, parlaq saxlayırdılar. Onlar həm də şəhərin canlı xəritəsi idilər; şəhərdəki bütün küçələri, karvansaraları, teatrları və tanınmış şəxslərin evlərini əzbər bilirdilər. Azərbaycanın klassik filmlərində və bədii əsərlərində ("O olmasın, bu olsun" filmindəki faytonçu obrazları kimi) onların xarakteri, yumoru və şəhər həyatındakı rolu parlaq şəkildə əks olunmuşdur. Müasir dövrdə faytonçuluq Avtomobillərin kütləvi istehsalı ilə faytonçu peşəsi bir nəqliyyat sahəsi kimi sıradan çıxdı. Lakin bu gün bu sənət tamamilə yox olmayıb, turizm sektorunun tərkib hissəsinə çevrilib. Dünyanın bir çox tarixi şəhərlərində və kurort zonalarında, eləcə də Bakı bulvarında çalışan müasir faytonçular qonaqlara nostalji anlar yaşadırlar. İndiki faytonçular həm də bir növ bələdçi rolunu oynayır, turistlərə keçmişin ab-havasını ötürürlər. Faytonçu sadəcə araba sürən bir işçi deyil, keçmiş dövrlərin estetik və mədəni irsinin canlı daşıyıcısıdır. Onların şaqqıldatdıqları qırmancın, atların dırnaq səslərinin və arabaların zənglərinin yaratdığı o qədim ritm, şəhər tariximizin unudulmaz və ən rəngli səhifələrindən biri kimi yaddaşlarda yaşayır.