Fətəli xan Xoyski

Fətəli xan Xoyskinin həyatı və siyasi fəaliyyəti
Fətəli xan Xoyski (1875–1920) Azərbaycan dövlət və siyasi xadimi, hüquqşünas, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən biri və müstəqil Azərbaycanın ilk hökumət başçısı olub. Fətəli xan İsgəndər xan oğlu Xoyski 25 noyabr 1875-ci ildə Şəkidə anadan olub; bu tarix yeni təqvimlə 7 dekabr 1875-ci ilə uyğun gəlir. O, Gəncə klassik gimnaziyasını bitirdikdən sonra Moskva Universitetinin hüquq fakültəsində təhsil alıb və 1897-ci ildə ali təhsilini başa vurub. Sonrakı illərdə hüquq və məhkəmə sistemində çalışaraq peşəkar hüquqşünas kimi fəaliyyət göstərib.

Hüquqşünaslıqdan II Dövlət Dumasına gedən yol
Universiteti bitirdikdən sonra Fətəli xan Xoyski Yelizavetpol, Kutaisi və Yekaterinodar dairə məhkəmələrində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. XX əsrin əvvəllərində onun fəaliyyəti hüquq sahəsindən siyasi müstəviyə keçib. 1907-ci ildə Yelizavetpol quberniyasından Rusiya imperiyasının II Dövlət Dumasına deputat seçilib və Dumanın müsəlman fraksiyasında fəaliyyət göstərib. Parlament çıxışlarında Qafqaz müsəlmanlarının hüquqları və regionun siyasi-hüquqi məsələləri ilə bağlı mövqelər səsləndirib. II Dövlət Dumasının buraxılmasından sonra yenidən hüquq fəaliyyətinə qayıdaraq əvvəl Gəncədə, daha sonra Bakıda çalışıb.

1917-ci ildən sonra Fətəli xan Xoyskinin siyasi fəaliyyəti
1917-ci ildə Rusiya imperiyasında baş verən siyasi dəyişikliklər Fətəli xan Xoyskinin fəaliyyətində yeni mərhələ yaradıb. O, Bakıda yaradılan Müsəlman Milli Şurasının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsində iştirak edib, Qafqaz müsəlmanlarının siyasi təşkilatlanması prosesinə qoşulub. Daha sonra Zaqafqaziya Seyminin üzvü olub və Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının hökumətində ədliyyə naziri vəzifəsini icra edib. 1918-ci ilin mayında Zaqafqaziya federasiyasının dağılması ilə Azərbaycan Milli Şurasının formalaşdırılması prosesində yaxından iştirak edib.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasında rolu
28 may 1918-ci ildə Azərbaycan Milli Şurası Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini elan edən İstiqlal Bəyannaməsini qəbul edib. Fətəli xan Xoyski sənədi imzalayan Milli Şura üzvlərindən biri olub. Elə həmin gün ona Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk hökumət kabinetini formalaşdırmaq tapşırılıb. Xoyski ilk hökumətdə Nazirlər Şurasının sədri — Baş nazir və daxili işlər naziri vəzifələrini tutub. Bununla da o, müstəqil Azərbaycan dövlətinin ilk hökumət başçısı olub.

Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi hökumətlər
17 iyun 1918-ci ildə Fətəli xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ikinci hökumət kabineti təşkil olunub. Bu kabinetdə o, Nazirlər Şurasının sədri ilə yanaşı, ədliyyə naziri vəzifəsini də yerinə yetirib. 26 dekabr 1918-ci ildə təşkil olunan üçüncü hökumət kabinetinə də Xoyski rəhbərlik edib və eyni zamanda xarici işlər naziri olub. Onun rəhbərlik etdiyi hökumət 1919-cu ilin martında istefa verib.

Cümhuriyyətin ilk hökumətlərinin fəaliyyəti dövründə dövlət idarəçiliyi sisteminin formalaşdırılması, müxtəlif dövlət qurumlarının yaradılması, təhsil və maliyyə sisteminin təşkili istiqamətində qərarlar qəbul edilib. Yelizavetpolun tarixi Gəncə adının bərpa edilməsi, Qaryagin qəzasının Cəbrail adlandırılması, Azərbaycan dilində məktəb və seminariyaların fəaliyyətinin genişləndirilməsi, milli pul və poçt sisteminin yaradılması ilə bağlı addımlar da Xoyskinin rəhbərlik etdiyi hökumətlərin fəaliyyət dövrünə təsadüf edir.

Fətəli xan Xoyski xarici işlər naziri kimi
Baş nazir vəzifəsindən ayrıldıqdan sonra Fətəli xan Xoyski dövlət fəaliyyətini davam etdirib. Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərlik etdiyi beşinci hökumət kabinetində xarici işlər naziri vəzifəsini tutub. Bu mərhələdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici əlaqələrinin qurulması və beynəlxalq səviyyədə tanınması onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri olub. Azərbaycan nümayəndə heyətinin Paris Sülh Konfransında apardığı diplomatik fəaliyyət fonunda 11 yanvar 1920-ci ildə Antanta dövlətlərinin Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini de-fakto tanıyıb.

Fətəli xan Xoyskinin ölümü və Azərbaycan tarixində yeri
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Fətəli xan Xoyski Tiflisə gedib. O, 19 iyun 1920-ci ildə Tiflisdə silahlı hücum nəticəsində öldürülüb. Fətəli xan Xoyski Tiflisdə Mirzə Fətəli Axundzadənin məzarının yaxınlığında dəfn edilib. Onun adı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması, ilk hökumətin formalaşdırılması, dövlət institutlarının qurulması və Azərbaycan diplomatiyasının təşəkkülü ilə bağlıdır.