Gəmi sükanı

Gəmi sükanı gəminin hərəkət istiqamətini dəyişmək və onun kursunu idarə etmək üçün istifadə olunan əsas idarəetmə vasitələrindən biridir. “Gəmi sükanı” ifadəsi gündəlik dildə həm kapitan körpüsündə yerləşən sükan çarxını, həm də gəminin arxa hissəsində suyun içində yerləşən və istiqaməti dəyişən sükan lövhəsini ifadə edə bilər. Müasir gəmilərdə sükan sistemi adətən hidravlik və ya elektrohidravlik mexanizmlərlə idarə olunur.

Gəmi sükanının işləmə prinsipi
Gəmi hərəkətdə olarkən sükan lövhəsi müəyyən bucaq altında döndərildikdə su axınının istiqaməti dəyişir. Bu dəyişiklik gəminin arxa hissəsinə yan qüvvə yaradır və nəticədə gəminin burun hissəsi seçilmiş istiqamətə dönür. Sükanın effektivliyi gəminin sürətindən, sükan bucağından, gövdənin quruluşundan və su şəraitindən asılıdır.

Sükan çarxı və idarəetmə sistemi
Ənənəvi gəmilərdə istiqamətin dəyişdirilməsi böyük taxta və ya metal sükan çarxı vasitəsilə həyata keçirilirdi. Müasir gəmilərdə isə kapitan körpüsündə kiçik sükan çarxı, joystick və ya elektron idarəetmə paneli istifadə oluna bilər. Sükançının verdiyi komanda mexaniki, hidravlik və ya elektron sistem vasitəsilə gəminin sükan maşınına ötürülür.

Sükan maşını
Sükan maşını gəminin sükan lövhəsini hərəkət etdirən mexanizmdir. Böyük gəmilərdə sükan lövhəsini birbaşa insan gücü ilə çevirmək mümkün olmadığından hidravlik sistemlərdən istifadə edilir. Sükan maşını körpüdən verilən komandaya uyğun olaraq sükan şaftını və sükan lövhəsini sağa və ya sola döndərir.

Sükan lövhəsi
Gəminin sualtı hissəsində yerləşən sükan lövhəsi istiqamətin dəyişdirilməsini təmin edən əsas konstruktiv elementdir. O, adətən gəminin arxa hissəsində, pərvanənin yaxınlığında yerləşir. Pərvanədən gələn su axını sükan lövhəsinə təsir etdikdə gəminin dönmə qabiliyyəti artır. Müxtəlif gəmi növlərində sükanın forması və ölçüsü fərqli ola bilər.

Sağa və sola dönmə
Gəmiçilik terminologiyasında gəminin sağ tərəfi starboard, sol tərəfi isə port adlanır. Sükan komandaları gəminin təhlükəsiz manevr etməsi üçün dəqiq və aydın şəkildə verilir. Dar limanlarda, kanallarda və intensiv gəmi hərəkəti olan ərazilərdə sükan əmrlərinin düzgün yerinə yetirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Kapitan körpüsündə sükan
Sükan idarəetməsi gəminin kapitan körpüsündə yerləşir. Burada sükanla yanaşı kompas, radar, elektron xəritə sistemi, mühərrik idarəetməsi və digər naviqasiya avadanlıqları mövcuddur. Sükançı və növbə zabiti bu avadanlıqlardan istifadə edərək gəminin müəyyən olunmuş kurs üzrə təhlükəsiz hərəkətini təmin edir.

Avtopilot sistemi
Müasir gəmilərdə uzunmüddətli səfərlər zamanı avtopilotdan istifadə edilə bilər. Avtopilot əvvəlcədən müəyyən edilmiş kursu saxlayaraq sükan sistemini avtomatik idarə edir. Bununla belə, limana giriş-çıxış, dar su yolları və digər mürəkkəb manevrlər zamanı sükanın əl ilə idarə olunması tələb oluna bilər.

Fövqəladə sükan idarəetməsi
Əsas sükan idarəetmə sistemində nasazlıq yarandıqda ehtiyat və ya fövqəladə idarəetmə sistemindən istifadə olunur. Gəminin təhlükəsizliyi baxımından sükan sisteminin alternativ idarəetmə imkanlarının işlək vəziyyətdə saxlanması vacibdir. Ekipaj bu sistemlərin istifadəsi üzrə müntəzəm məşqlər keçirə bilər.

Gəmi sükanının təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti
Sükan sistemində nasazlıq gəminin idarəetmə qabiliyyətinin ciddi şəkildə azalmasına səbəb ola bilər. Buna görə sükan maşını, hidravlik sistemlər, elektrik təchizatı və ehtiyat idarəetmə sistemləri müntəzəm texniki baxışdan keçirilir. Dəniz səfərindən əvvəl sükan sisteminin yoxlanılması gəmi təhlükəsizliyinin əsas prosedurlarından biridir.