Göbələk

Göbələk bitki və heyvanlardan fərqli olan ayrıca canlılar aləminə daxil olan orqanizmdir. Göbələklər fotosintez etmir və qida maddələrini yaşadıqları mühitdən mənimsəyirlər. Təbiətdə minlərlə göbələk növü mövcuddur və onların ölçüsü mikroskopik mayalardan iri meşə göbələklərinə qədər dəyişir. Göbələklər torpaqda, ağacların üzərində, üzvi qalıqlarda və müxtəlif ekosistemlərdə geniş yayılıb.

Göbələklərin quruluşu
Bir çox göbələyin əsas hissəsini torpaqda və ya digər substratda yayılan nazik sapcıqlardan ibarət misel təşkil edir. İnsanların adətən “göbələk” adlandırdığı papaqlı hissə isə bəzi növlərin spor əmələ gətirən meyvə cismidir. Papaq, ayaq və spor yaradan səth göbələyin görünən əsas hissələri ola bilər. Bütün göbələklər eyni quruluşa malik deyil və bəzi növlər mikroskopik ölçüdə yaşayır.

Göbələklər necə çoxalır?
Göbələklərin böyük hissəsi sporlar vasitəsilə çoxalır. Sporlar hava, su, heyvanlar və digər vasitələrlə ətrafa yayıla bilər. Uyğun temperatur, rütubət və qida şəraiti yarandıqda spor inkişaf edərək yeni misel əmələ gətirir. Bu xüsusiyyət göbələklərin müxtəlif təbii mühitlərdə sürətlə yayılmasına imkan verir.

Meşə göbələkləri
Meşələr göbələklərin ən çox rast gəlindiyi təbii mühitlərdən biridir. Burada göbələklər torpaqda, ağac köklərinin yaxınlığında, çürümüş kötüklərdə və yarpaq qalıqları arasında inkişaf edə bilər. Bəzi göbələk növləri ağaclarla qarşılıqlı faydalı əlaqə yaradaraq onların su və mineral maddələri mənimsəməsinə kömək edir. Bunun müqabilində göbələk ağacdan üzvi qida maddələri əldə edir.

Yeməli göbələklər
Bir sıra göbələk növləri qida kimi istifadə olunur. Şampinyon, istiridyə göbələyi və şiitake dünyada geniş becərilən və kulinariyada istifadə edilən növlər sırasındadır. Göbələklər müxtəlif yeməklərin, şorbaların, sousların və qarnirlərin hazırlanmasında istifadə olunur. Təbii şəraitdə toplanan göbələklərin isə yalnız növü dəqiq müəyyən edildikdə qida kimi istifadə olunması təhlükəsiz hesab edilir.

Zəhərli göbələklər
Təbiətdə insan üçün zəhərli olan göbələk növləri də mövcuddur. Bəzi zəhərli növlər görünüş baxımından yeməli göbələklərə çox bənzəyə bilər və onları yalnız rənginə və ya formasına əsasən ayırmaq mümkün olmaya bilər. Buna görə mənşəyi və növü məlum olmayan yabanı göbələklərin yeyilməsi təhlükəli ola bilər. Göbələk növlərinin müəyyən edilməsi bu sahədə kifayət qədər bilik tələb edir.

Göbələklərin təbiətdə rolu
Göbələklər ekosistemlərin fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Onlar ölü bitki və heyvan qalıqlarının parçalanmasına kömək edərək üzvi maddələrin yenidən torpağa qaytarılmasında iştirak edir. Bu proses təbiətdə maddələr dövranının əsas hissələrindən biridir. Göbələklər olmasaydı, meşə və digər ekosistemlərdə ölü üzvi materialların parçalanması daha ləng gedərdi.

Göbələk və ağac köklərinin əlaqəsi
Bir çox göbələk ağac və digər bitkilərin kökləri ilə mikoriza adlanan əlaqə yaradır. Göbələyin miseli torpaqda geniş sahəyə yayıldığı üçün bitkinin su və mineral maddələrə çıxışını artıra bilər. Bitki isə fotosintez nəticəsində əldə etdiyi üzvi maddələrin bir hissəsini göbələklə paylaşır. Bu qarşılıqlı əlaqə meşə ekosistemlərinin sabitliyi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Kif və maya da göbələkdir
Göbələk anlayışı yalnız meşədə gördüyümüz papaqlı növlərlə məhdudlaşmır. Kiflər və mayalar da göbələklər aləminə daxildir. Maya göbələklərindən çörək istehsalı və fermentasiya proseslərində geniş istifadə olunur. Kif göbələklərinin bəzi növləri qida məhsullarının xarab olmasına səbəb olsa da, digər növlər sənaye və biotexnologiyada istifadə edilir.

Göbələklərin yetişdirilməsi
Bir çox yeməli göbələk növü xüsusi təsərrüfatlarda yetişdirilir. Göbələk istehsalında temperatur, rütubət, havalandırma və substratın tərkibi diqqətlə idarə olunur. Şampinyon və istiridyə göbələyi kommersiya məqsədilə ən çox becərilən növlər arasındadır. Nəzarətli şəraitdə yetişdirmə il ərzində davamlı məhsul əldə etməyə imkan verir.

Göbələk yığımı və növlərin müəyyənləşdirilməsi
Yabanı göbələk toplamaq bir çox ölkədə ənənəvi fəaliyyətlərdən biridir. Lakin müxtəlif növlərin bir-birinə çox oxşaması səbəbindən göbələyin yalnız görünüşünə əsasən müəyyən edilməsi etibarlı deyil. Papağın forması, spor xüsusiyyətləri, inkişaf etdiyi mühit və digər əlamətlər birlikdə qiymətləndirilir. Peşəkar mikologiyada növün dəqiq müəyyənləşdirilməsi üçün əlavə laboratoriya üsullarından da istifadə oluna bilər.

Mikologiya – göbələkləri öyrənən elm
Göbələkləri tədqiq edən elm sahəsi mikologiya adlanır. Mikoloqlar göbələklərin quruluşunu, növlərini, ekologiyasını, genetik xüsusiyyətlərini və digər canlılarla əlaqəsini araşdırırlar. Mikologiya biologiya, ekologiya, kənd təsərrüfatı, qida sənayesi və biotexnologiya ilə sıx əlaqəli elm sahəsidir.