Göz

Göz — insan və bir çox heyvanda görmə funksiyasını təmin edən duyğu orqanıdır. Göz ətraf mühitdən gələn işığı qəbul edir, onu optik sistem vasitəsilə tor qişaya yönəldir və yaranan siqnallar görmə siniri ilə beyinə ötürülür. Beyin bu məlumatları emal edərək forma, rəng, hərəkət, məsafə və digər vizual xüsusiyyətlərin qavranılmasını təmin edir. İnsanlarda iki gözün birlikdə fəaliyyəti məkan və dərinlik qavrayışında mühüm rol oynayır.

Gözün quruluşu
İnsan gözü mürəkkəb anatomik quruluşa malikdir. Göz almasının xarici hissəsində onu qoruyan sklera yerləşir. Ön tərəfdə sklera şəffaf buynuz qişaya keçir və işıq ilk olaraq bu təbəqədən gözün daxilinə daxil olur.

Buynuz qişanın arxasında qüzehli qişa və onun mərkəzində bəbək yerləşir. Qüzehli qişa göz rəngini müəyyən edən hissədir. Bəbəyin ölçüsü dəyişərək gözə daxil olan işığın miqdarının tənzimlənməsinə kömək edir.

Göz bülluru və görmə prosesi
Bəbəyin arxasında yerləşən göz bülluru işıq şüalarının tor qişa üzərində fokuslanmasına kömək edir. Büllurun formasının dəyişməsi yaxın və uzaq məsafədə yerləşən obyektlərin aydın görülməsinə imkan verir. Bu proses akkomodasiya adlanır.

Gözə daxil olan işıq buynuz qişa, bəbək və büllurdan keçərək tor qişaya çatır. Optik sistem işığın düzgün istiqamətləndirilməsini və görüntünün tor qişada fokuslanmasını təmin edir.

Tor qişa və görmə reseptorları
Tor qişa və ya retina gözün daxili arxa hissəsində yerləşən işığa həssas toxumadır. Burada fotoreseptor adlanan xüsusi hüceyrələr mövcuddur. Onların əsas növləri çöp və kolbacıq hüceyrələridir.

Çöp hüceyrələri zəif işıq şəraitində görmədə mühüm rol oynayır. Kolbacıq hüceyrələri isə rənglərin və incə vizual detalların qavranılmasında iştirak edir. Fotoreseptorların qəbul etdiyi işıq siqnalları sinir impulslarına çevrilərək beyinə ötürülür.

Görmə siniri və beyin
Tor qişada yaranan sinir siqnalları görmə siniri vasitəsilə beyinə çatdırılır. Görmə prosesi yalnız göz daxilində baş vermir; vizual məlumatların şərh edilməsində beynin müvafiq sahələri əsas rol oynayır.

İki gözdən daxil olan məlumatların beyində birlikdə işlənməsi obyektlərin məkan daxilində yerləşməsini və dərinliyin daha dəqiq qavranılmasını təmin edir. Buna binokulyar görmə deyilir.

Gözün qoruyucu strukturları
Göz qapaqları, kirpiklər və qaşlar gözün xarici təsirlərdən qorunmasına kömək edir. Göz qapaqları qırpılma zamanı göz səthində göz yaşı təbəqəsinin yayılmasını təmin edir. Kirpiklər isə toz və digər yad hissəciklərin gözə daxil olma ehtimalını azaldır.

Göz yaşı göz səthinin nəm qalmasına, buynuz qişanın qorunmasına və bəzi yad hissəciklərin uzaqlaşdırılmasına kömək edir. Göz yaşı aparatı göz səthinin normal fəaliyyətinin qorunmasında mühüm rol oynayır.

Göz rəngi
İnsanlarda göz rəngi əsasən qüzehli qişadakı melaninin miqdarı və paylanması ilə əlaqədardır. Qəhvəyi, mavi, yaşıl, boz və bu rənglərin müxtəlif çalarlarına rast gəlinir. Göz rənginin formalaşmasında genetik amillər əsas rol oynayır.

İki insanın göz rəngi eyni görünsə belə, qüzehli qişanın naxışı və struktur xüsusiyyətləri fərqli ola bilər. İrisin mürəkkəb quruluşu insan gözünün xarici görünüşünü fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir.

Görmə və işığa uyğunlaşma
İnsan gözü müxtəlif işıq səviyyələrinə uyğunlaşa bilir. Parlaq mühitdə bəbək daralaraq gözə daxil olan işığın miqdarını azaldır, qaranlıq şəraitdə isə genişlənir. Tor qişadakı fotoreseptorların fəaliyyəti də işıq şəraitinə uyğun dəyişir.

Qaranlıq mühitə tam uyğunlaşma dərhal baş vermir. Görmə sistemi müəyyən müddət ərzində zəif işıq şəraitinə adaptasiya olur və ətrafdakı obyektlərin seçilməsi tədricən yaxşılaşır.

Göz sağlamlığı
Görmə qabiliyyətinə gözün anatomik quruluşu, yaş, genetika, travmalar, xəstəliklər və ətraf mühit amilləri təsir göstərə bilər. Miopiya, hipermetropiya və astiqmatizm işığın tor qişada düzgün fokuslanmaması ilə əlaqəli geniş yayılmış refraksiya problemləridir.

Katarakta, qlaukoma və tor qişanın müxtəlif xəstəlikləri də görmə qabiliyyətinə təsir edə bilər. Görmədə qəfil dəyişiklik, göz travması, güclü ağrı və ya görmə sahəsinin itməsi kimi hallar tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Gözün insan həyatındakı əhəmiyyəti
Görmə insanın ətraf mühit haqqında məlumat əldə etməsinin əsas yollarından biridir. Oxumaq, hərəkət etmək, üzləri tanımaq, rəngləri ayırmaq və məsafəni qiymətləndirmək kimi gündəlik fəaliyyətlərin böyük hissəsində göz və görmə sistemi iştirak edir.

Göz eyni zamanda insanın xarici görünüşünün və mimikasının mühüm hissəsidir. Baxış istiqaməti, göz qapaqlarının vəziyyəti və digər vizual xüsusiyyətlər insanlar arasında qeyri-verbal ünsiyyətdə də rol oynayır.