Güllə

Güllə odlu silahdan atılmaq üçün nəzərdə tutulan mərminin əsas hissəsidir. Gündəlik danışıqda “güllə” sözü bəzən bütöv patron mənasında da işlədilir, lakin texniki baxımdan güllə patronun lülədən çıxan mərmi hissəsidir. Onun forması, ölçüsü, materialı və çəkisi silahın növünə və istifadə məqsədinə görə dəyişir.

Güllə və patron arasındakı fərq
Güllə ilə patron eyni anlayış deyil. Patron giliz, kapsul, barıt və güllədən ibarət komplekt sursatdır. Silah atəş açdıqda barıtın yanması nəticəsində yaranan qaz təzyiqi gülləni lülədən çıxarır. Buna görə “güllə” patronun yalnız bir komponentidir.

Güllənin quruluşu
Güllə adətən metal nüvədən və xarici örtükdən ibarət ola bilər. Bəzi modellərdə qurğuşun nüvə, mis və ya başqa metal ərintisindən hazırlanmış örtük istifadə olunur. Quruluş mərminin uçuş xüsusiyyətlərinə, deformasiyasına və hədəflə təmas zamanı davranışına təsir edir.

Güllənin forması
Güllələrin ucu yuvarlaq, sivri, düz və ya müxtəlif aerodinamik formalarda ola bilər. Forma onun havada hərəkətinə və sabitliyinə təsir edir. Uzun məsafə üçün nəzərdə tutulan mərmilərdə aerodinamik quruluş daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Kalibr anlayışı
Kalibr silahın lülə diametri və ona uyğun sursat ölçüsü ilə bağlı göstəricidir. Müxtəlif silah sistemləri fərqli kalibrlərdən istifadə edir. Kalibr millimetr və ya düym sistemi ilə ifadə oluna bilər. Güllənin ölçüsü istifadə ediləcəyi silahın texniki göstəricilərinə uyğun olmalıdır.

Güllənin materialları
Güllələrin hazırlanmasında qurğuşun, mis, polad və müxtəlif ərintilərdən istifadə oluna bilər. Material seçimi mərminin çəkisinə, möhkəmliyinə və lülə daxilində davranışına təsir edir. Müasir sursat istehsalında ekoloji və texniki tələblərə uyğun alternativ materiallar da istifadə olunur.

Güllənin lülədən çıxması
Atəş zamanı patronun kapsulu alışır və barıt yanaraq yüksək təzyiqli qaz yaradır. Bu təzyiq gülləni lülə boyunca irəli hərəkət etdirir. Yivli lülələrdə mərmi fırlanma hərəkəti də əldə edir və bu, uçuş sabitliyinin artmasına kömək edir.

Yivli lülə və güllənin fırlanması
Bir çox odlu silahın lüləsinin daxilində spiral yivlər olur. Güllə lülədən keçərkən bu yivlər onun öz oxu ətrafında fırlanmasına səbəb olur. Fırlanma mərminin havada daha sabit hərəkət etməsinə və trayektoriyasını daha yaxşı qorumasına kömək edir.

Güllənin trayektoriyası
Lülədən çıxdıqdan sonra güllə düz xətt üzrə hərəkət etmir. Cazibə qüvvəsi, hava müqaviməti və külək onun trayektoriyasına təsir göstərir. Mərminin sürəti azaldıqca bu təsirlər daha nəzərəçarpan olur. Ballistika elmi bu hərəkətin xüsusiyyətlərini öyrənir.

Ballistika nədir?
Ballistika mərmilərin hərəkətini və silahdan atıldıqdan sonra davranışını öyrənən elm sahəsidir. Daxili ballistika güllənin lülə daxilindəki hərəkətini, xarici ballistika havadakı trayektoriyanı, terminal ballistika isə hədəflə təmasdan sonrakı davranışı araşdırır.

Güllə sürəti
Güllənin sürəti silahın və patronun texniki xüsusiyyətlərindən asılıdır. Lülənin uzunluğu, barıtın xüsusiyyətləri, mərminin çəkisi və konstruksiyası başlanğıc sürətinə təsir göstərə bilər. Müxtəlif sursat növlərində bu göstərici ciddi şəkildə fərqlənir.

Güllə izləri və kriminalistika
Kriminalistikada güllə və giliz üzərində qalan izlər mühüm sübut mənbəyi ola bilər. Lülənin daxili quruluşu güllənin səthində müəyyən izlər yaradır. Mütəxəssislər bu izləri müqayisə edərək konkret mərminin hansı silah növü ilə əlaqəli ola biləcəyini araşdıra bilirlər.

Poliqonlarda güllə təhlükəsizliyi
Atıcılıq poliqonlarında güllələrin təhlükəsiz istiqamətdə saxlanması üçün xüsusi torpaq bəndləri və mərmi tutucu konstruksiyalar istifadə olunur. Atəş istiqaməti, təhlükəsizlik zonaları və girişə nəzarət ciddi qaydalarla təşkil edilir. Mərmi qalıqlarının toplanması və poliqonun texniki vəziyyətinin yoxlanılması da vacibdir.

Atılmış güllə və mərmi qalıqları
Atəşdən sonra mərminin özü, deformasiyaya uğramış metal hissələri və gilizlər hadisə yerində qala bilər. Belə materiallar hərbi tarix, kriminalistika və arxeoloji tədqiqatlarda informasiya mənbəyi ola bilər. Köhnə döyüş ərazilərində tapılan sursat qalıqları təhlükəli ola biləcəyi üçün onlara toxunmaq düzgün deyil.

Güllə və mərmi anlayışları
“Mərmi” daha geniş anlayışdır və silahdan atılan müxtəlif obyektləri ifadə edə bilər. Güllə isə əsasən atıcı silahlarda istifadə olunan kiçik ölçülü mərmi növüdür. Artilleriya, minaatan və digər sistemlərdə istifadə olunan sursatlara adətən ayrıca terminlərlə müraciət edilir.

Tarixi güllələr
İlk odlu silahlarda sadə kürə formalı metal mərmilərdən istifadə olunurdu. Silah texnologiyası inkişaf etdikcə güllələrin forması uzunsov və aerodinamik oldu, istehsal materialları və quruluşu təkmilləşdi. Müasir mərmilərin dizaynı silah sistemlərinin texniki inkişafı ilə paralel dəyişib.

Muzeylərdə güllə və sursat nümunələri
Hərbi tarix muzeylərində müxtəlif dövrlərə aid güllə, patron, giliz və digər sursat nümunələri nümayiş etdirilir. Bu eksponatlar silah texnologiyasının inkişafını, müxtəlif orduların istifadə etdiyi sursat standartlarını və tarixi hərbi hadisələri öyrənməyə imkan verir.