Gün batımı

Gün batımı Günəşin günün sonunda üfüq xəttinin arxasında görünməz hala gəlməsi hadisəsidir. Bu hadisə Günəşin Yer ətrafında hərəkət etməsi nəticəsində deyil, əsasən Yerin öz oxu ətrafında fırlanması səbəbindən baş verir. Müşahidəçi üçün Günəş sanki səma boyunca hərəkət edir, axşam isə tədricən üfüqə yaxınlaşaraq gözdən itir. Gün batımının vaxtı və görünüşü coğrafi mövqedən, ilin fəslindən, atmosfer şəraitindən və yerli relyefdən asılı olaraq dəyişir. NOAA-nın Günəş hesablamalarında gün batımı Günəş diskinin yuxarı hissəsinin üfüq xəttindən aşağı keçməsi ilə əlaqələndirilir və atmosfer refraksiyası da nəzərə alınır.

Gün batımı necə baş verir?

Yer təxminən 24 saat ərzində öz oxu ətrafında bir dəfə fırlanır. Bu hərəkət nəticəsində planetin müxtəlif hissələri növbə ilə Günəşə tərəf və Günəşdən əks istiqamətə çevrilir. Günəşə tərəf olan hissədə gündüz, əks tərəfdə isə gecə müşahidə olunur.

Müəyyən bir ərazidə axşam yaxınlaşdıqca həmin nöqtənin Günəşə olan istiqaməti dəyişir. Müşahidəçiyə elə gəlir ki, Günəş səmanın qərb hissəsinə doğru enir. Əslində isə bu görünən hərəkətin əsas səbəbi Yerin fırlanmasıdır.

Gün batımının rəsmi vaxtı müəyyən edilərkən yalnız Günəşin mərkəzinin geometrik vəziyyətinə baxılmır. Günəş diskinin ölçüsü və atmosferdə işığın sınması da hesablamaya daxil edilir. NOAA günəşin doğması və batması hesablamalarında bu məqsədlə təxminən 0,833 dərəcəlik düzəlişdən istifadə edir.

Günəş batarkən səma niyə qırmızı və narıncı olur?

Gün batımının ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri səmanın qırmızı, narıncı, sarı və bəzən çəhrayı tonlara boyanmasıdır. Bunun səbəbi Günəş işığının Yer atmosferindən keçərkən müxtəlif dalğa uzunluqlarının fərqli şəkildə səpilməsidir.

Gündüz Günəş səmanın yuxarı hissəsində olduqda onun işığı atmosferdən nisbətən qısa yol keçir. Mavi və bənövşəyi kimi qısa dalğa uzunluqları atmosfer molekulları tərəfindən daha güclü səpilir. Buna görə gündüz səma əsasən mavi görünür.

Gün batımı zamanı isə Günəş üfüqə yaxınlaşdığı üçün onun işığı müşahidəçiyə çatana qədər atmosfer daxilində daha uzun məsafə qət edir. Bu uzun yol boyunca mavi və bənövşəyi işığın böyük hissəsi müxtəlif istiqamətlərə səpilir. Nəticədə müşahidəçiyə çatan birbaşa işıqda daha uzun dalğa uzunluqlu qırmızı və narıncı tonlar üstünlük təşkil edir.

Atmosfer gün batımının görünüşünə necə təsir edir?

Hər gün batımı eyni rəngdə və intensivlikdə olmur. Atmosferdəki su buxarı, toz, tüstü, aerozollar, buludlar və digər hissəciklər Günəş işığının səpilmə xüsusiyyətlərinə təsir edə bilər.

Təmiz atmosferdə rəng keçidləri daha yumşaq və aydın görünə bilər. Atmosferdə müəyyən miqdarda aerozol və toz olduqda isə qırmızı və narıncı çalarlar daha nəzərəçarpan ola bilər. NOAA qeyd edir ki, hava molekulları qısa dalğa uzunluqlarını, aerozol hissəcikləri isə işığı fərqli şəkildə səpir və bu proseslər gün doğumu və gün batımı zamanı daha güclü görünür.

Lakin çox yüksək səviyyədə hava çirklənməsi həmişə daha gözəl gün batımı demək deyil. Həddindən artıq hissəcik işığın zəifləməsinə, görüntünün tutqunlaşmasına və üfüqün bulanıq görünməsinə səbəb ola bilər.

Gün batımının vaxtı niyə dəyişir?

Günəş hər gün eyni saatda batmır. Gün batımı vaxtına əsasən coğrafi enlik, uzunluq və ilin tarixi təsir edir. NOAA-nın hesablama metodlarında da Günəşin doğma və batma vaxtını hesablamaq üçün müşahidə nöqtəsinin coğrafi mövqeyi və tarix əsas məlumatlar kimi istifadə olunur.

İlin müxtəlif dövrlərində Yerin Günəş ətrafındakı mövqeyi və Yer oxunun təxminən 23,5 dərəcə meyilli olması gündüz və gecənin uzunluğunun dəyişməsinə səbəb olur. Buna görə şimal yarımkürəsində yay aylarında Günəş daha gec, qış aylarında isə daha tez batır.

Ekvatora yaxın ərazilərdə günün uzunluğu il ərzində nisbətən az dəyişir. Daha yüksək coğrafi enliklərdə isə yay və qış arasındakı fərq daha böyük olur. Qütb dairələrinə yaxın ərazilərdə ilin müəyyən vaxtlarında Günəş ümumiyyətlə batmaya və ya əksinə, uzun müddət doğmaya bilər.

Gün batımı hansı istiqamətdə baş verir?

Ümumi ifadə ilə Günəş qərbdə batır. Lakin onun üfüqdə batdığı dəqiq nöqtə il ərzində dəyişir.

Bərabərlik dövrlərinə yaxın Günəş təxminən qərb istiqamətində batır. Şimal yarımkürəsində yay aylarında batma nöqtəsi daha çox şimal-qərbə, qış aylarında isə cənub-qərbə doğru dəyişir.

Bu dəyişiklik Günəşin üfüqdəki azimutuna bağlıdır. NOAA-nın Günəş mövqeyi terminologiyasında azimut üfüq boyunca şimal istiqamətindən saat əqrəbi istiqamətində ölçülən bucaq kimi müəyyən edilir. Günəşin azimutu həm gün ərzində, həm də ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişir.

Günəş üfüqdən aşağı düşdükdən sonra niyə işıq qalır?

Günəş batdıqdan dərhal sonra tam qaranlıq yaranmır. Bunun səbəbi atmosferin Günəş işığını səpməyə davam etməsidir. Bu keçid dövrü toran adlanır.

Toran bir neçə mərhələyə ayrılır. Mülki toran dövründə ətraf mühit hələ kifayət qədər işıqlı olur və açıq havada bir çox fəaliyyəti süni işıq olmadan davam etdirmək mümkündür. Sonra dəniz toranı və astronomik toran başlayır.

Astronomik toran Günəş üfüqdən 18 dərəcə aşağıda olduqda başa çatmış hesab edilir. Bundan sonra səma astronomik müşahidələr baxımından gecə şəraitinə daha yaxın olur. NOAA astronomik toranı Günəşin üfüqdən 18 dərəcə aşağı mövqedə olduğu dövr kimi müəyyənləşdirir.

Atmosfer refraksiyasının rolu

Gün batımında maraqlı fiziki hadisələrdən biri atmosfer refraksiyasıdır. Günəş işığı kosmosdan Yer atmosferinə daxil olduqda müxtəlif sıxlığa malik hava qatlarından keçir və onun istiqaməti müəyyən qədər dəyişir.

Buna görə müşahidəçi Günəşi onun geometrik mövqeyindən bir qədər daha yuxarıda görür. Başqa sözlə, Günəş fiziki baxımdan artıq üfüq xəttinin altında olduğu halda onun işığı atmosferdə sınaraq gözümüzə çata bilər.

Bu səbəbdən müşahidə etdiyimiz gün batımı geometrik gün batımından bir qədər gec baş verir. Atmosfer təzyiqi, temperatur və rütubət kimi amillər refraksiyanın dəqiq ölçüsünü dəyişə bildiyinə görə real gün batımı vaxtında kiçik fərqlər yarana bilər.

Buludlar gün batımını necə dəyişir?

Buludların yerləşməsi gün batımının görünüşünə böyük təsir göstərir. Üfüq tam qalın buludlarla örtülmüşdürsə, Günəşin özü görünmədən bata bilər. Lakin buludlar uyğun yüksəklikdə və düzgün istiqamətdə olduqda gün batımının rənglərini daha nəzərəçarpan edə bilər.

Günəş artıq üfüqə yaxın olduqda onun qırmızı və narıncı işığı buludların alt və yan hissələrini işıqlandıra bilər. Bu zaman buludlarda qızılı, narıncı, çəhrayı və tünd qırmızı rənglər görünür.

Bəzən Günəş artıq üfüqün altında olsa da, yüksək bulud təbəqələri hələ Günəş şüalarını qəbul edir. Bu səbəbdən gün batdıqdan sonra da bir müddət səmanın yuxarı hissəsində rəngli buludlar müşahidə edilə bilər.

Gün batımı və fotoqrafiya

Gün batımı təbiət və şəhər fotoqrafiyasında ən çox istifadə olunan mövzulardan biridir. Bunun əsas səbəblərindən biri Günəş üfüqə yaxınlaşarkən işığın daha yumşaq və isti tonlarda olmasıdır.

Bu vaxt uzun kölgələr yaranır, binaların və təbii obyektlərin formaları daha aydın seçilə bilər. Günəşin qarşısında yerləşən insan, ağac, bina və digər obyektlər siluet kimi görünə bilər.

Dəniz, göl və digər su səthlərində isə Günəş işığının əksi əlavə vizual effekt yaradır. Buna görə gün batımı sahil mənzərələrinin çəkilişində xüsusilə geniş istifadə olunur.

Gün batımının insan həyatındakı yeri

Gün batımı tarix boyu insan üçün günün təbii zaman göstəricilərindən biri olub. Müasir saat sistemləri yaranmazdan əvvəl Günəşin mövqeyi gündəlik fəaliyyətlərin vaxtının müəyyənləşdirilməsində əsas göstəricilərdən biri idi.

Bu hadisə həmçinin müxtəlif mədəniyyətlərin incəsənətində, ədəbiyyatında və təsviri sənətində geniş əks olunub. Bununla belə, gün batımının əsas mahiyyəti astronomik və atmosfer proseslərinin birlikdə yaratdığı təbii hadisədir.

Hər gün müşahidə edilməsinə baxmayaraq, onun vaxtı, üfüqdəki mövqeyi, rəngləri və davam edən toran dövrü daim eyni olmur. Məhz Yerin hərəkəti, Günəşin görünən mövqeyi və atmosferin dəyişən vəziyyəti hər gün batımına fərqli görünüş verir.