Günbəz

Günbəz bina və digər memarlıq qurğularının üst hissəsini örtən, əsasən yarımkürəvi, oval və ya çoxbucaqlı formaya malik örtük konstruksiyasıdır. Günbəzlər məscid, türbə, hamam, saray, kilsə və müxtəlif ictimai tikililərin memarlığında geniş istifadə olunur. Onlar həm konstruktiv örtük funksiyası daşıyır, həm də tikilinin xarici siluetini və daxili məkanının görünüşünü formalaşdırır. Azərbaycan memarlığında günbəzlər xüsusilə dini, memorial və hamam tikililərinin xarakterik elementlərindən biridir.

Günbəzin memarlıq quruluşu
Günbəz adətən dairəvi və ya çoxbucaqlı əsas üzərində qurulur. Kvadrat formalı otağın üzərində günbəz tikildikdə dairəvi örtüyə keçidi təmin etmək üçün xüsusi konstruktiv həllərdən istifadə edilir. Bu keçid elementləri yükün divarlara və dayaqlara düzgün ötürülməsinə kömək edir. Günbəzin çəkisi və yaratdığı yan təzyiq nəzərə alınaraq divarların qalınlığı, dayaqlar və digər daşıyıcı elementlər uyğun şəkildə layihələndirilir.

Günbəzlərin əsas formaları
Memarlıq tarixində müxtəlif formalı günbəzlər yaranıb. Yarımkürəvi günbəz ən klassik formalardan biridir, lakin sivri, soğanaqvari, oval, konusvari və çoxüzlü nümunələrə də rast gəlinir. Günbəzin forması tikilinin memarlıq üslubundan, dövründən, istifadə olunan materialdan və yerli tikinti ənənələrindən asılıdır. Bəzi tikililərdə bir böyük mərkəzi günbəz, digərlərində isə bir neçə kiçik günbəz birlikdə istifadə edilir.

Azərbaycan memarlığında günbəzlər
Azərbaycanın tarixi memarlığında günbəz müxtəlif tikili növlərində geniş yayılıb. Məscid və türbələrdə günbəz əsas ibadət və ya memorial məkanın üstünü örtə bilər. Tarixi hamamlarda isə bir neçə günbəz ayrı-ayrı otaqların örtüyünü təşkil edir. Daş və bişmiş kərpicdən qurulan günbəzlər Azərbaycanın müxtəlif memarlıq məktəblərində fərqli proporsiya və dekorativ həllərlə işlənib.

Məscid memarlığında günbəz
Məscidlərdə günbəz ibadət zalının əsas memarlıq elementlərindən biri ola bilər. Böyük daxili həcm yaratmaqla yanaşı, günbəz tikilinin uzaqdan tanınan siluetini formalaşdırır. Daxili səthdə ornament, xəttatlıq, həndəsi kompozisiyalar və digər dekorativ elementlər istifadə oluna bilər. Bir sıra məscidlərdə mərkəzi günbəz daha kiçik yarımgünbəzlər və tağlarla birlikdə vahid memarlıq kompozisiyası yaradır.

Türbə və memorial tikililərdə günbəz
Türbələrdə günbəz dəfn və xatirə məkanının üstünü örtən əsas konstruktiv və bədii elementlərdən biridir. Azərbaycan memarlığında müxtəlif dövrlərə aid türbələrin xarici görünüşündə konusvari, piramidal və günbəzvari örtüklərə rast gəlinir. Örtüyün forması tikilinin ümumi proporsiyasına və regional memarlıq ənənəsinə uyğun qurulur. Belə konstruksiyalar memorial tikilinin monumental görünüşünü gücləndirir.

Tarixi hamamlarda günbəzlər
Ənənəvi hamam memarlığında günbəzlər həm konstruktiv, həm də funksional rol oynayır. Hamamın soyunma, yuyunma və isti otaqlarının hər biri ayrıca günbəzlə örtülə bilər. Günbəzin səthində yerləşdirilən kiçik işıq gözləri daxili məkanın təbii işıqlandırılmasını təmin edir. Bu açılışlar eyni zamanda hamam memarlığının ən xarakterik vizual elementlərindəndir.

Günbəzlərin tikintisində istifadə olunan materiallar
Tarixi günbəzlər əsasən daş, kərpic və əhəng məhlulu kimi materiallardan tikilib. Kərpic kiçik ölçülü elementlərin əyri səth boyunca yerləşdirilməsinə imkan verdiyinə görə günbəz konstruksiyalarında geniş istifadə olunub. Müasir memarlıqda isə dəmir-beton, polad, şüşə və digər materiallarla böyükölçülü günbəzlər yaratmaq mümkündür. Material seçimi günbəzin ölçüsünə, formasına və daşıyıcı sisteminə uyğun aparılır.

Günbəzdə işıqlandırma və dekorasiya
Günbəzin mərkəzində və ya səthində yerləşdirilən xüsusi açılışlar daxili məkana təbii işığın daxil olmasına imkan verə bilər. Tarixi tikililərdə günbəzlərin daxili səthləri ornament, mozaika, kaşı, freska və xəttatlıqla bəzədilib. Bu dekorasiya günbəzin konstruktiv formasını vizual kompozisiyanın əsas hissəsinə çevirir. Müasir tikililərdə isə şüşə günbəzlər geniş və işıqlı interyer yaratmaq üçün istifadə olunur.