Hakim

Hakim məhkəmədə işlərə baxan, qanunları tətbiq edən və konkret mübahisə və ya ittiham üzrə hüquqi qərar qəbul edən vəzifəli şəxsdir. Hakimin əsas funksiyası işi tərəfsiz və müstəqil şəkildə araşdırmaq, təqdim olunan sübutları və hüquqi arqumentləri qiymətləndirmək və qanuna uyğun qərar verməkdir.

Hakim anlayışı əsasən məhkəmə hakimiyyəti ilə bağlıdır. O, cinayət, mülki, inzibati və digər kateqoriyadan olan işlərə baxa bilər. Hakimin işi tərəflərdən birini müdafiə etmək deyil; onun vəzifəsi məhkəmə prosesinin qanuni aparılmasını təmin etmək və işi hüquqa uyğun həll etməkdir.

Hakimin əsas vəzifələri

Hakim məhkəmə iclasına rəhbərlik edir, tərəflərin hüquqlarına əməl olunmasına nəzarət edir, sübutları araşdırır və prosessual qaydalara uyğun qərarlar qəbul edir. O, iş üzrə hansı sübutların qəbul ediləcəyini, hansı vəsatətlərin təmin olunacağını və məhkəmə prosesinin hansı qaydada davam edəcəyini müəyyən edə bilər.

İşin sonunda hakim qanun və araşdırılmış materiallar əsasında qərar və ya hökm çıxarır. Cinayət işində şəxsin təqsirli olub-olmaması, mülki işdə tərəflərin hüquq və öhdəlikləri, inzibati işdə isə dövlət orqanının qərarının qanuniliyi kimi məsələlər məhkəmə tərəfindən qiymətləndirilir.

Hakim və məhkəmə

Hakim məhkəmə hakimiyyətinin əsas daşıyıcılarından biridir. Məhkəmə yalnız bina və ya dövlət qurumu deyil; hüquqi mübahisələrin həll edildiyi və ədalət mühakiməsinin həyata keçirildiyi hakimiyyət institutudur.

Azərbaycanda məhkəmə hakimiyyəti Konstitusiyaya əsasən məhkəmələr tərəfindən həyata keçirilir. Hakimlər isə bu hakimiyyətin həyata keçirilməsində müstəqil qərar qəbul edən şəxslərdir.

Hakim məhkəmənin adından qərar verir, lakin onun qərarları qanunla müəyyən edilmiş qaydada yuxarı instansiyada yoxlanıla bilər.

Hakimin müstəqilliyi nə deməkdir?

Hakimin müstəqilliyi o deməkdir ki, o, qərar qəbul edərkən icra hakimiyyətinin, siyasi qurumların, tərəflərin və digər şəxslərin göstərişinə tabe olmamalıdır. Hakim yalnız Konstitusiya və qanunlara əsaslanmalıdır.

Məhkəmə sistemində müstəqillik ədalətli araşdırmanın əsas şərtlərindən biridir. Əgər hakim xarici təzyiq altında qərar qəbul edərsə, məhkəmənin obyektivliyi və etibarlılığı zədələnər.

Bununla yanaşı, hakim müstəqil olsa da, qanundan kənar qərar vermək azadlığına malik deyil. Onun fəaliyyəti hüquqi və prosessual çərçivə ilə məhdudlaşdırılır.

Hakimin qərəzsizliyi

Qərəzsizlik hakimin tərəflərdən heç birinə şəxsi üstünlük verməməsini ifadə edir. Hakim prosesdə iştirak edən şəxslərə bərabər yanaşmalı və əvvəlcədən nəticə barədə mövqe formalaşdırmamalıdır.

Əgər hakimin tərəflərdən biri ilə şəxsi münasibəti və ya maraqlar toqquşması varsa, onun həmin işə baxması problem yarada bilər. Prosessual qanunvericilik belə hallarda hakimin işdən kənarlaşdırılması və ya özünün işə baxmaqdan imtina etməsi üçün mexanizmlər nəzərdə tutur.

Qərəzsiz görünmək də qərəzsiz olmaq qədər vacibdir, çünki məhkəməyə ictimai etimad bu prinsipdən asılıdır.

Hakim hansı işlərə baxır?

Hakimin baxdığı işlər onun çalışdığı məhkəmənin ixtisaslaşmasından asılıdır. Mülki işlərə əmlak, müqavilə, ailə, borc və digər hüquqi mübahisələr daxil ola bilər. Cinayət işlərində isə cinayət məsuliyyəti və cəza məsələləri araşdırılır.

İnzibati məhkəmələrdə vətəndaş və ya hüquqi şəxslə dövlət orqanı arasında yaranan mübahisələrə baxıla bilər. Kommersiya məhkəmələri isə sahibkarlıq və kommersiya münasibətlərindən yaranan müəyyən mübahisələri araşdırır.

Beləliklə, bütün hakimlərin gündəlik baxdığı işlər eyni deyil.

Cinayət işində hakimin rolu

Cinayət işində hakim ittiham və müdafiə tərəflərinin təqdim etdiyi sübut və arqumentləri qiymətləndirir. Prokuror ittihamı müdafiə edir, vəkil isə təqsirləndirilən şəxsin hüquqlarını qoruyur. Hakim isə bu iki tərəfdən heç birinə aid deyil.

Hakim təqsirsizlik prezumpsiyasını nəzərə almalı və qərarı yalnız qanuni şəkildə araşdırılmış sübutlara əsaslandırmalıdır.

Şəxs təqsirli bilinirsə, cəzanın növü və həddi də qanun çərçivəsində müəyyən edilir.

Mülki işdə hakimin rolu

Mülki işdə adətən iki və ya daha çox tərəf arasında hüquqi mübahisə olur. Məsələn, müqavilə öhdəliyi, borcun qaytarılması, əmlak hüququ və ya ailə münasibətləri ilə bağlı məsələ məhkəməyə çıxarıla bilər.

Hakim tərəflərin iddia və etirazlarını dinləyir, sənədləri, şahid ifadələrini və digər sübutları araşdırır.

Mülki prosesdə məqsəd cinayət cəzası vermək deyil, tərəflər arasındakı hüquqi mübahisəni həll etməkdir.

İnzibati işdə hakim

İnzibati məhkəmə işində tərəflərdən biri adətən dövlət orqanı və ya inzibati səlahiyyət həyata keçirən qurum olur. Vətəndaş və ya hüquqi şəxs dövlət orqanının qərarının, hərəkətinin və ya hərəkətsizliyinin qanunsuz olduğunu iddia edə bilər.

Hakim həmin qərarın qanunvericiliyə uyğun olub-olmadığını qiymətləndirir.

Bu sahədə məhkəmə nəzarəti dövlət idarəçiliyində hüququn aliliyinin qorunması üçün mühüm mexanizmlərdən biridir.

Hakim necə qərar verir?

Hakim qərar qəbul edərkən iş üzrə faktları, sübutları, qanunvericiliyi və tərəflərin arqumentlərini birlikdə qiymətləndirir. Qərar şəxsi simpatiya və ya ictimai təzyiq əsasında verilməməlidir.

Məhkəmə qərarında adətən hansı faktların müəyyən edildiyi, hansı hüquq normalarının tətbiq edildiyi və nəticəyə necə gəlindiyi əsaslandırılır.

Əsaslandırılmış qərar tərəflərin məhkəmənin məntiqini başa düşməsinə və zərurət olduqda qərardan şikayət verməsinə imkan yaradır.

Hakim və prokuror arasındakı fərq

Hakim və prokuror hüquq-mühafizə və məhkəmə sistemində fərqli funksiyaları yerinə yetirirlər. Prokuror cinayət işində dövlət ittihamını müdafiə edə bilər. Hakim isə ittiham tərəfi deyil və işi müstəqil qiymətləndirməlidir.

Prokuror sübut və hüquqi arqument təqdim edir, hakim isə onları digər materiallarla birlikdə qiymətləndirir.

Bu fərq məhkəmə prosesində səlahiyyətlərin ayrılması üçün vacibdir.

Hakim və vəkil arasındakı fərq

Vəkil konkret şəxsin və ya təşkilatın hüquq və maraqlarını müdafiə edir. Hakim isə tərəflərin heç birinin nümayəndəsi deyil.

Vəkil müştərisinin mövqeyini əsaslandıran arqument və sübut təqdim edir. Hakim həmin arqumentləri qarşı tərəfin mövqeyi və qanunvericiliklə birlikdə qiymətləndirir.

Bu səbəbdən hakimin və vəkilin məqsədi və peşə funksiyası tam fərqlidir.

Hakim olmaq üçün hüquq təhsili

Hakimlik yüksək hüquqi bilik tələb edən peşədir. Namizədin hüquq üzrə ali təhsili və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər tələblərə cavab verməsi tələb olunur.

Hakim yalnız qanun mətnini bilməməli, hüquqi normaları konkret hadisəyə tətbiq etməyi, sübutları qiymətləndirməyi və əsaslandırılmış qərar yazmağı bacarmalıdır.

Peşəkar etika, təmkin və analitik düşüncə də bu vəzifədə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanda hakim necə seçilir?

Azərbaycanda hakimlərin seçilməsi və təyin olunması xüsusi hüquqi prosedurla tənzimlənir. Hakimliyə namizədlərin seçilməsində test, yazılı və şifahi mərhələlər, təlim və digər qiymətləndirmə mexanizmləri tətbiq oluna bilər.

Hakimlərin Seçki Komitəsi hakimliyə namizədlərin seçilməsi prosesində iştirak edən əsas qurumlardan biridir. Məhkəmə-Hüquq Şurası isə məhkəmə sisteminin idarə olunması və hakimlərin fəaliyyəti ilə bağlı mühüm səlahiyyətlərə malikdir.

Konkret təyinat proseduru məhkəmənin səviyyəsindən və tətbiq olunan qanunvericilikdən asılıdır.

Birinci instansiya hakimi

Birinci instansiya məhkəməsi işin faktiki hallarının ilk dəfə geniş şəkildə araşdırıldığı məhkəmədir. Hakim burada tərəfləri dinləyir, sübutları araşdırır və ilkin məhkəmə qərarını qəbul edir.

Rayon və şəhər məhkəmələri bir çox mülki və cinayət işləri üzrə birinci instansiya rolunu yerinə yetirirlər.

Birinci instansiyanın qərarı qanunda nəzərdə tutulan qaydada apellyasiya instansiyasında mübahisələndirilə bilər.

Apellyasiya instansiyası hakimi

Apellyasiya məhkəməsinin hakimləri aşağı instansiyanın qərarından verilmiş şikayətləri araşdırırlar. Apellyasiya instansiyası işin müəyyən faktiki və hüquqi tərəflərini yenidən qiymətləndirə bilər.

Bu mərhələdə qərar dəyişdirilə, ləğv edilə və ya qüvvədə saxlanıla bilər.

Apellyasiya sistemi məhkəmə səhvlərinin aradan qaldırılması üçün vacib təminatlardan biridir.

Ali Məhkəmə hakimi

Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələr üzrə ali məhkəmə orqanıdır. Burada hakimlər əsasən kassasiya qaydasında işlərə baxırlar.

Kassasiya instansiyası hüquq normalarının düzgün tətbiqinə xüsusi diqqət yetirir.

Ali Məhkəmənin qərarları hüquq təcrübəsinin formalaşması və məhkəmələrdə qanunların vahid tətbiqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi

Konstitusiya Məhkəməsi adi mülki və cinayət işlərinə baxan məhkəmə deyil. Onun əsas funksiyası konstitusiya nəzarətidir.

Konstitusiya Məhkəməsinin hakimləri qanun və digər normativ aktların Konstitusiyaya uyğunluğu, səlahiyyətlərlə bağlı müəyyən mübahisələr və qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər konstitusiya məsələləri üzrə qərarlar qəbul edə bilərlər.

Buna görə Konstitusiya Məhkəməsi hakiminin fəaliyyəti ümumi yurisdiksiya məhkəməsi hakiminin gündəlik fəaliyyətindən fərqlənir.

Hakimin etik davranışı

Hakim yüksək etik standartlara əməl etməlidir. Onun ictimai davranışı belə məhkəmənin müstəqilliyi və qərəzsizliyi barədə şübhə yaratmamalıdır.

Hakim iş üzrə tərəflərlə qeyri-rəsmi münasibətlərdən və maraqlar toqquşmasından uzaq olmalıdır. Məxfi məlumatlardan şəxsi məqsədlə istifadə etmək də yolverilməzdir.

Hakim etikası yalnız məhkəmə zalındakı davranışla məhdudlaşmır.

Məhkəmə iclasında hakimin səlahiyyəti

Hakim məhkəmə iclasında qaydanın qorunmasına nəzarət edir. İştirakçılar müəyyən edilmiş prosessual qaydalara əməl etməlidirlər.

Hakim söz vermək, vəsatətlərə baxmaq, sübutların araşdırılması ardıcıllığını müəyyən etmək və qanunla nəzərdə tutulmuş digər prosessual qərarları qəbul etmək səlahiyyətinə malikdir.

Məhkəmə zalındakı intizam prosesin normal və ədalətli aparılması üçün vacibdir.

Hakim qərarından şikayət etmək mümkündürmü?

Hakimin qərar verməsi onun qərarının heç vaxt yoxlanıla bilməyəcəyi demək deyil. Qanunvericiliyin nəzərdə tutduğu hallarda məhkəmə aktından apellyasiya və ya kassasiya qaydasında şikayət verilə bilər.

Şikayətin müddəti, forması və hansı məhkəməyə təqdim ediləcəyi işin növündən asılıdır.

Bu mexanizm məhkəmə qərarlarının daha yüksək instansiyada hüquqi baxımdan yoxlanmasına imkan verir.

Hakim hüququ necə şərh edir?

Bəzən qanun konkret hadisənin bütün detallarını birbaşa göstərmir. Hakim hüquq normasının məzmununu və məqsədini müəyyən edərək onu konkret işə tətbiq etməlidir.

Bu zaman Konstitusiya, qanunlar, digər normativ aktlar və müəyyən hallarda ali məhkəmə təcrübəsi nəzərə alına bilər.

Hüquqi şərh şəxsi istəyə əsaslanan sərbəst yanaşma deyil; hüquqi metod və qanunvericilik çərçivəsində aparılır.

Hakim peşəsinin məsuliyyəti

Hakimin qərarı insanın azadlığına, əmlakına, ailə münasibətlərinə, biznes fəaliyyətinə və digər mühüm hüquqlarına birbaşa təsir göstərə bilər. Buna görə hakimlik yüksək məsuliyyət tələb edən dövlət vəzifəsidir.

Hakim yalnız hüquqi biliyə deyil, diqqətli sübut qiymətləndirməsinə və öz mövqeyini əsaslandırmaq bacarığına da malik olmalıdır.

Sürətli qərar verməkdən daha vacibi qanuni, əsaslandırılmış və ədalətli qərar verməkdir.

Azərbaycanda məhkəmə sistemi və hakimlər

Azərbaycan Respublikasında məhkəmə sistemi Konstitusiya və “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanunla tənzimlənir. Sistemdə birinci instansiya məhkəmələri, apellyasiya məhkəmələri, Ali Məhkəmə və ayrıca Konstitusiya Məhkəməsi fəaliyyət göstərir.

Hakimlər bu məhkəmələrin səlahiyyətlərinə uyğun olaraq müxtəlif kateqoriyalı işlərə baxırlar. Məhkəmə sistemində ixtisaslaşma hüquqi mübahisələrin xüsusiyyətlərinə uyğun daha peşəkar araşdırılmasına xidmət edir.

Hakimin əsas vəzifəsi hansı instansiyada işləməsindən asılı olmayaraq qanunun aliliyini və ədalətli məhkəmə araşdırmasını təmin etməkdir.