Hard disk

Hard disk kompüter və digər elektron sistemlərdə məlumatların uzunmüddətli saxlanması üçün istifadə olunan maqnit yaddaş qurğusudur. İngilis dilində “Hard Disk Drive”, qısaca HDD adlandırılan bu cihaz fırlanan maqnit lövhələr, oxuma-yazma başlıqları, mühərrik və idarəetmə elektronikasından ibarətdir. Hard disk əməliyyat sistemi, proqramlar, sənədlər, fotoşəkillər, videolar və digər rəqəmsal məlumatların saxlanması üçün uzun illər əsas yaddaş vasitələrindən biri olub.

Hard disk nədir?
Hard disk elektrik enerjisi kəsildikdən sonra da məlumatı saxlayan daimi yaddaş qurğusudur. Məlumatlar cihazın daxilində yerləşən maqnit səthlərə yazılır və xüsusi oxuma-yazma başlıqları vasitəsilə oxunur.
Hard disklər masaüstü kompüterlərdə, noutbuklarda, serverlərdə, videomüşahidə sistemlərində, NAS qurğularında və məlumat arxivlərində geniş istifadə olunur.

HDD nə deməkdir?
HDD “Hard Disk Drive” ifadəsinin qısaltmasıdır. Azərbaycan dilində bu termin adətən “sərt disk” kimi işlədilir.
HDD mexaniki hissələrə malik yaddaş qurğusudur və bu xüsusiyyət onu flaş yaddaş çiplərindən istifadə edən SSD-dən fərqləndirir.

Hard diskin quruluşu
Hard diskin daxilində bir və ya bir neçə dairəvi lövhə yerləşir. Bu lövhələrin səthi maqnit materialı ilə örtülür və yüksək sürətlə fırlanır.
Oxuma-yazma başlıqları lövhələrin səthinə çox yaxın məsafədə hərəkət edərək məlumatı yazır və oxuyur.

Maqnit lövhələr
Maqnit lövhələr hard diskin əsas məlumat saxlama hissəsidir. Onlar metal və ya şüşə əsas üzərində hazırlana bilər.
Rəqəmsal məlumat lövhənin səthindəki çox kiçik maqnit sahələrinin vəziyyəti dəyişdirilərək saxlanılır.

Oxuma-yazma başlığı
Oxuma-yazma başlığı məlumatın maqnit səthə yazılmasını və oradan oxunmasını təmin edir.
Başlıq lövhəyə birbaşa toxunmadan onun üzərində çox kiçik məsafədə hərəkət edir. Buna görə işləyən hard disk güclü mexaniki zərbələrə qarşı həssas ola bilər.

Fırlanma sürəti
Hard diskin sürət göstəricilərindən biri lövhələrin dəqiqədə neçə dəfə fırlanmasıdır. Bu göstərici RPM ilə ifadə olunur.
Məişət və fərdi kompüterlərdə 5400 və 7200 RPM sürətlərinə malik HDD-lər geniş yayılıb. Müəyyən peşəkar sistemlərdə daha yüksək sürətli modellərdən də istifadə olunub.

Məlumat necə yazılır?
Məlumat yazılarkən disk başlığı maqnit səthindəki kiçik sahələrin maqnit vəziyyətini dəyişir.
Bu dəyişikliklər kompüter məlumatının ikili formada saxlanmasına imkan verir.

Məlumat necə oxunur?
Lövhələr fırlandıqca oxuma başlığı lazım olan məlumat sahəsinin üzərinə gətirilir.
Başlıq maqnit dəyişikliklərini elektrik siqnallarına çevirir və həmin məlumat disk kontrolleri vasitəsilə kompüterə ötürülür.

Trek və sektor
Hard diskdə məlumatlar müəyyən strukturla yerləşdirilir. Disk səthində dairəvi treklər və onların daxilində sektorlar mövcuddur.
Bu quruluş məlumatın disk üzərində təşkil edilməsinə və ünvanlanmasına imkan verir.

Hard diskin tutumu
Hard diskin yaddaş tutumu baytla ölçülür. Müasir HDD-lərdə bu göstərici əsasən gigabayt və terabaytlarla ifadə olunur.
Böyük server və arxiv sistemlərində çox yüksək tutumlu hard disklərdən istifadə edilir.

Keş yaddaşı
Hard disklərdə müəyyən həcmdə sürətli keş yaddaşı ola bilər.
Bu yaddaş məlumatın disk və kompüter arasında ötürülməsi zamanı müvəqqəti bufer rolunu oynayaraq bəzi əməliyyatları sürətləndirə bilər.

Daxili hard disk
Daxili hard disk kompüter korpusunun daxilində yerləşdirilən yaddaş qurğusudur.
Masaüstü kompüterlərdə əsasən 3,5 düym, noutbuklarda isə tarixən 2,5 düym ölçülü HDD-lər geniş istifadə olunub.

Xarici hard disk
Xarici hard disk qoruyucu korpus daxilində yerləşən və adətən USB vasitəsilə kompüterə qoşulan yaddaş qurğusudur.
Bu disklər böyük faylların daşınması, əlavə yaddaş və ehtiyat nüsxələrin saxlanması üçün istifadə edilir.

SATA hard disk
SATA fərdi kompüterlərdə geniş istifadə olunan məlumat ötürmə interfeysidir.
Bir çox daxili HDD ana plataya SATA bağlantısı vasitəsilə qoşulur.

SAS hard disk
SAS əsasən server və korporativ sistemlərdə istifadə olunan yaddaş interfeyslərindən biridir.
SAS disklər davamlı iş yükü və peşəkar məlumat saxlama sistemləri üçün nəzərdə tutula bilər.

Hard disk və SSD arasındakı fərq
Hard disk və SSD məlumatların saxlanması üçün istifadə olunur, lakin onların işləmə prinsipləri fərqlidir.
HDD mexaniki və maqnit texnologiyasına əsaslanır. SSD-də isə məlumat flaş yaddaş çiplərində saxlanılır və hərəkət edən mexaniki hissələr yoxdur.

HDD-nin üstünlükləri
Hard diskin əsas üstünlüklərindən biri böyük yaddaş tutumunu nisbətən münasib qiymətə təqdim etməsidir.
Bu səbəbdən böyük video arxivləri, ehtiyat nüsxələr və server məlumatlarının saxlanması üçün HDD texnologiyası hələ də geniş istifadə olunur.

HDD-nin çatışmazlıqları
Mexaniki hissələrin olması səbəbindən HDD SSD-dən daha yavaş və zərbəyə daha həssas ola bilər.
Bundan əlavə, işləyərkən müəyyən səs, vibrasiya və istilik yarada bilər.

Səs və vibrasiya
Hard disk daxilində mühərrik və hərəkət edən başlıq olduğuna görə işləmə zamanı zəif mexaniki səslər eşidilə bilər.
Qeyri-adi klik, sürtünmə və təkrarlanan səslər bəzi hallarda nasazlıq əlaməti ola bilər.

Ehtiyat nüsxə
Xarici və daxili hard disklər məlumatların ehtiyat nüsxəsini saxlamaq üçün geniş istifadə edilir.
Vacib məlumatların yalnız bir diskdə saxlanması risklidir. Disk sıradan çıxdıqda məlumat itkisi baş verə biləcəyi üçün ayrıca ehtiyat nüsxələrin saxlanması tövsiyə olunur.

NAS sistemlərində hard disk
NAS şəbəkəyə qoşulmuş məlumat saxlama sistemidir. Bu qurğularda bir və ya bir neçə HDD istifadə edilə bilər.
NAS evlərdə və müəssisələrdə faylların mərkəzləşdirilmiş şəkildə saxlanması və şəbəkə üzərindən paylaşılması üçün istifadə olunur.

RAID sistemləri
Bir neçə hard disk RAID sistemi daxilində birləşdirilə bilər.
RAID konfiqurasiyasından asılı olaraq məlumatların bir neçə diskə bölünməsi, performansın artırılması və ya müəyyən disk nasazlıqlarına qarşı davamlılığın yaradılması mümkün olur.

Videomüşahidə sistemlərində HDD
Hard disklər təhlükəsizlik kameralarının çəkdiyi videoların saxlanmasında geniş istifadə olunur.
Belə sistemlər üçün fasiləsiz yazma iş yükünə uyğunlaşdırılmış xüsusi HDD modelləri mövcuddur.

Server və məlumat mərkəzləri
Məlumat mərkəzlərində HDD-lər böyük həcmli məlumatların saxlanması üçün mühüm texnologiya olaraq qalır.
Xüsusilə tez-tez istifadə olunmayan məlumatlar və böyük arxivlər üçün yüksək tutumlu hard disklər iqtisadi baxımdan əlverişli ola bilər.

Hard diskin tarixi
İlk kommersiya hard disk sistemləri XX əsrin ortalarında yaradılıb. Erkən sistemlər çox böyük ölçülü olduğu halda onların yaddaş tutumu müasir standartlarla müqayisədə son dərəcə az idi.
Sonrakı onilliklərdə maqnit yaddaş sıxlığının artması hard disklərin ölçüsünün kiçilməsinə və tutumunun milyonlarla dəfə artmasına imkan verdi.

Müasir texnologiyada rolu
SSD texnologiyasının sürətlə yayılmasına baxmayaraq hard disk böyük həcmli məlumatların saxlanması sahəsində əhəmiyyətini qoruyur.
Serverlər, məlumat mərkəzləri, NAS sistemləri, videomüşahidə qurğuları və arxiv infrastrukturu HDD-lərin əsas istifadə sahələri arasında qalır.