Hərbçi

Hərbçi silahlı qüvvələrdə və ya qanunvericiliyə uyğun yaradılmış digər silahlı birləşmələrdə hərbi xidmət keçən şəxs üçün işlədilən ümumi ifadədir. Azərbaycan qanunvericiliyində daha dəqiq hüquqi termin “hərbi qulluqçu”dur. Hərbi qulluqçular əsgər və matros, çavuş, gizir və miçman, eləcə də zabit heyətinə bölünürlər. Buna görə hərbçi sözü yalnız əsgəri deyil, müxtəlif rütbə və vəzifələrdə həqiqi hərbi xidmət keçən şəxsləri əhatə edə bilər.

Hərbçi kimdir?

Gündəlik dildə “hərbçi” orduda və ya başqa hərbi strukturda xidmət edən şəxs haqqında işlədilir. Rəsmi hüquqi mətnlərdə isə əsasən “hərbi qulluqçu” anlayışından istifadə olunur.

Azərbaycanın “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanununa görə hərbi qulluqçular həqiqi hərbi xidmətdə olan şəxslərdir. Hərbi xidmət isə dövlət qulluğunun xüsusi növü hesab olunur.

Hərbçinin statusu onun hərbi rütbəsi, tutduğu vəzifə, xidmət növü və xidmət etdiyi strukturdan asılı olaraq fərqlənə bilər.

Hərbçi və hərbi qulluqçu

“Hərbçi” daha çox ümumi danışıq və media dilində işlədilən sözdür. “Hərbi qulluqçu” isə qanunvericilikdə konkret hüquqi məna daşıyan termindir.

Həqiqi hərbi xidmətdə olan şəxs hərbi qulluqçu hesab edilir. Ehtiyata keçirilmiş Azərbaycan Respublikası vətəndaşları isə “hərbi vəzifəli” kateqoriyasına daxildir.

Bu səbəbdən keçmişdə orduda xidmət etmiş hər bir şəxsi hazırda həqiqi hərbi xidmətdə olan hərbi qulluqçu kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Hərbçi və əsgər arasındakı fərq

Hərbçi və əsgər eyni anlayış deyil. “Hərbçi” daha geniş məna daşıyır, “əsgər” isə hərbi qulluqçuların müəyyən kateqoriyası və hərbi rütbə ilə əlaqəli anlayışdır.

Azərbaycan qanunvericiliyində hərbi qulluqçular əsgər və matros, çavuş, gizir və miçman, zabit heyətlərinə bölünür.

Deməli, zabit, gizir və çavuş da hərbçi hesab edilə bilər. Buna görə hərbi geyimdə olan bütün şəxsləri “əsgər” adlandırmaq terminoloji baxımdan həmişə düzgün deyil.

Hərbi rütbələr

Hərbi rütbə hərbi qulluqçunun hərbi xidmət sistemindəki statusunu göstərən əsas anlayışlardan biridir.

Ümumqoşun hərbi rütbələri sırasında əsgər, baş əsgər, kiçik çavuş, çavuş, baş çavuş, kiçik gizir, gizir və baş gizir mövcuddur.

Zabit heyəti isə kiçik, baş və ali zabit heyətlərinə bölünür. Kiçik zabit rütbələrinə kiçik leytenant, leytenant, baş leytenant və kapitan; baş zabit rütbələrinə mayor, polkovnik-leytenant və polkovnik daxildir. Ali zabit heyətində general rütbələri mövcuddur.

Hərbi Dəniz Qüvvələrində isə bəzi rütbələrin dəniz qüvvələrinə uyğun ayrıca adları istifadə edilir.

Hərbi xidmətin növləri

Azərbaycanda hərbi xidmət həqiqi hərbi xidmət və ehtiyatda xidmətdən ibarətdir.

Həqiqi hərbi xidmət daxilində müddətli həqiqi hərbi xidmət, hərbi qulluqçu hazırlayan xüsusi təyinatlı təhsil müəssisələrinin kursantlarının xidməti, müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət, gizir və miçmanların, eləcə də zabitlərin həqiqi hərbi xidməti kimi müxtəlif formalar mövcuddur.

Bu səbəbdən “hərbçi” anlayışı yalnız müddətli hərbi xidmətə çağırılmış şəxslərə aid deyil. Peşəkar hərbi karyera seçən və uzun müddət xidmət edən şəxslər də hərbi qulluqçulardır.

Zabit kimdir?

Zabit xüsusi hərbi rütbəyə malik hərbi qulluqçudur. Azərbaycan hərbi rütbə sistemində zabitlər kiçik, baş və ali zabit heyətlərinə ayrılır.

Zabitin konkret vəzifəsi onun ixtisasından, rütbəsindən və xidmət etdiyi hərbi strukturdan asılıdır.

Komandir və qərargah vəzifələri ilə yanaşı, müxtəlif texniki, mühəndis, rabitə, tibb, hüquq və digər ixtisaslar üzrə də zabitlər xidmət edə bilərlər.

Tibb və hüquqşünas profilli müvafiq zabit və general rütbələrinə qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada “tibb xidməti” və “ədliyyə” sözləri əlavə edilir.

Hərbçinin vəzifələri

Hərbi qulluqçunun fəaliyyəti hərbi qanunvericilik, nizamnamələr, tutduğu vəzifə və verilmiş qanuni əmr və sərəncamlarla müəyyən olunur.

Hərbi qulluqçular döyüş növbəsi, qarovul və qarnizon xidməti, hərbi təlimlər və xidməti tapşırıqlar kimi müxtəlif fəaliyyətlərdə iştirak edə bilərlər.

Konkret vəzifələr bütün hərbçilər üçün eyni deyil. Məsələn, hərbi həkimin, pilotun, dənizçinin, mühəndisin və piyada bölməsində xidmət edən hərbi qulluqçunun peşə fəaliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Bütün hallarda hərbi intizam və qanunvericiliyin tələblərinə riayət hərbi xidmətin əsas prinsiplərindəndir.

Hərbçi və hərbi forma

Hərbi forma hərbçinin ən çox tanınan xarici atributlarından biridir. Lakin şəxsin hərbi qulluqçu statusunu yalnız geyiminə əsasən müəyyən etmək düzgün deyil.

Hərbi geyim forması xidmət növü, mövsüm, tədbir və digər amillərdən asılı olaraq fərqlənə bilər. Hərbi rütbə və mənsubiyyətlə bağlı müəyyən fərqləndirmə nişanları da forma üzərində yerləşdirilir.

Tarixi fotoşəkillərdə hərbi formanın xüsusiyyətləri şəxsin hansı dövrə və hərbi struktura aid olduğunu müəyyənləşdirmək üçün əlavə məlumat verə bilər.

Hərbçi və veteran

Hərbçi ilə veteran anlayışlarını da fərqləndirmək lazımdır. Hərbi qulluqçu hazırda həqiqi hərbi xidmətdə olan şəxsdir. Veteran statusu isə qanunvericiliklə müəyyən edilən ayrıca hüquqi statusdur.

Şəxs hərbi xidmətdən ayrıldıqdan sonra artıq həqiqi hərbi qulluqçu olmaya, lakin qanunla nəzərdə tutulmuş şərtlər daxilində veteran statusuna malik ola bilər.

Eyni şəkildə ehtiyatda olan hərbi vəzifəli ilə hazırda həqiqi hərbi xidmətdə olan hərbçinin hüquqi vəziyyəti də fərqlidir.

Qadın hərbçilər

Hərbçi anlayışı yalnız kişilərə aid deyil. Qadınlar da qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada hərbi xidmət keçə və müxtəlif hərbi ixtisaslarda fəaliyyət göstərə bilərlər.

Qadın hərbi qulluqçular da tutduqları vəzifə və verilmiş hərbi rütbəyə uyğun olaraq hərbi xidmət sisteminin üzvləridir.

“Hərbçi” və “hərbi qulluqçu” sözləri bu baxımdan cinsdən asılı olmayan ümumi anlayışlardır.

Hərbçinin cəmiyyətdə rolu

Hərbi xidmət dövlətin müdafiəsi və təhlükəsizliyi ilə bağlı xüsusi dövlət qulluğu sahəsidir. Hərbi qulluqçular Silahlı Qüvvələrdə və qanunvericiliyə uyğun yaradılmış digər silahlı birləşmələrdə onlara həvalə edilən vəzifələri yerinə yetirirlər.

Hərbçinin fəaliyyəti yalnız döyüş əməliyyatları ilə məhdudlaşmır. Sülh dövründə hərbi hazırlıq, təlim, növbətçilik, texniki təminat, rabitə, logistika, tibb və digər çoxsaylı istiqamətlər üzrə xidmət həyata keçirilir.