Həsən bəy Ağayev

Həsən bəy Məşədi Hüseyn oğlu Ağayev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən biri, dövlət və siyasi xadim, həkim və parlament rəhbərlərindən olub. O, 1875-ci ildə Gəncədə anadan olub. Həsən bəy Ağayev Azərbaycan Milli Şurasının və Azərbaycan Parlamentinin fəaliyyətində mühüm rol oynayıb, 28 may 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini elan edən İstiqlal Bəyannaməsini imzalayan şəxslərdən biri olub.

Təhsili və həkimlik fəaliyyəti
Həsən bəy Ağayev orta təhsilini Gəncə klassik gimnaziyasında alıb. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maddi dəstəyi ilə Moskva Universitetinin tibb fakültəsində təhsil alıb və 1901-ci ildə universiteti bitirib. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra həkim kimi çalışıb və Gəncənin ictimai həyatında fəal iştirak edib.

Maarifçilik və mətbuat fəaliyyəti
Həsən bəy Ağayev həkimliklə yanaşı publisistika və maarifçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olub. O, dövrün müxtəlif qəzet və jurnallarında məqalələr dərc etdirib, ictimai və siyasi mövzular üzrə çıxış edib. Gəncədə səhiyyə və maarifçilik təşəbbüslərinin inkişafında da iştirak edib.

Azərbaycan Milli Şurasında fəaliyyəti
1918-ci ildə Azərbaycan Milli Şurası yaradıldıqdan sonra Həsən bəy Ağayev Şura sədrinin müavini seçilib. 28 may 1918-ci ildə Tiflisdə keçirilən tarixi iclas onun sədrliyi ilə baş tutub. Həmin iclasda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması elan olunub və İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edilib. Həsən bəy Ağayev bu sənədi ilk imzalayan şəxslərdən biri olub.

İstiqlal Bəyannaməsinin imzalanması
Azərbaycan dövlətçilik tarixində Həsən bəy Ağayevin adı xüsusilə İstiqlal Bəyannaməsi ilə bağlıdır. 28 may 1918-ci ildə qəbul edilən bu sənəd Azərbaycanı müstəqil dövlət elan etdi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi-hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Ağayev Milli Şuranın rəhbərliyində təmsil olunaraq müstəqillik qərarının qəbulunda birbaşa iştirak edib.

Azərbaycan Parlamentində rəhbərliyi
Azərbaycan Parlamentinin 7 dekabr 1918-ci ildə Bakıda keçirilən ilk iclasında Həsən bəy Ağayev parlament sədrinin birinci müavini seçilib. Parlamentin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov xaricdə diplomatik fəaliyyətdə olduğuna görə parlamentin gündəlik fəaliyyətinə faktiki olaraq Həsən bəy Ağayev rəhbərlik edib. O, 1919-cu ilin dekabrında yenidən bu vəzifəyə seçilib və 1920-ci ilin fevralınadək parlament rəhbərliyində fəaliyyət göstərib.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlətçilik fəaliyyəti
Həsən bəy Ağayev yeni yaradılmış Azərbaycan dövlətinin siyasi institutlarının formalaşmasında iştirak edib. Milli Şurada və parlamentdə fəaliyyəti dövründə dövlət idarəçiliyi, qanunvericilik və parlament ənənələrinin qurulmasına töhfə verib. Onun fəaliyyəti Azərbaycan parlamentarizminin ilk mərhələsi ilə sıx bağlıdır.

1920-ci ildən sonrakı həyatı
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Həsən bəy Ağayev Tiflisə mühacirət edib. O, 19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə qətlə yetirilib və şəhərdəki müsəlman qəbiristanlığında dəfn olunub. Sonrakı illərdə onun məzarı Azərbaycan dövlətçilik tarixinin tanınmış nümayəndələrindən birinin xatirə yeri kimi qorunub.

Azərbaycan tarixində Həsən bəy Ağayevin yeri
Həsən bəy Ağayev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması, İstiqlal Bəyannaməsinin qəbulu və ilk parlamentin fəaliyyətində mühüm rol oynayan dövlət xadimlərindən biridir. Onun siyasi, tibbi və maarifçilik fəaliyyəti XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətinin modernləşməsi və milli dövlətçilik ideyasının inkişafı ilə bağlıdır.