Həşərat

Həşərat onurğasız heyvanların ən böyük və ən müxtəlif qruplarından biridir. Onlar buğumayaqlılar tipinə və Insecta sinfinə daxildir. Həşəratların bədəni adətən baş, döş və qarın olmaqla üç əsas hissədən ibarət olur, üç cüt ayaqları və bir cüt bığcıqları olur. Bir çox növdə qanadlar da inkişaf edib. Qarışqa, arı, kəpənək, milçək, böcək, ağcaqanad və çəyirtkə həşəratların ən tanınmış nümunələrindəndir.

Həşəratların bədən quruluşu
Həşəratların xarici skeleti xitin adlanan maddədən ibarətdir və bədəni mexaniki təsirlərdən qoruyur. Baş hissədə gözlər, bığcıqlar və ağız aparatları yerləşir. Döş hissəsinə üç cüt ayaq birləşir və qanadlı növlərdə qanadlar da burada yerləşir. Qarın hissəsində isə həzm, çoxalma və digər daxili orqan sistemlərinin əsas hissəsi yerləşir.

Həşəratların əsas növləri
Həşəratlar çoxsaylı dəstələrə bölünür. Kəpənəklər və güvələr Lepidoptera, böcəklər Coleoptera, arılar və qarışqalar Hymenoptera, milçək və ağcaqanadlar Diptera, çəyirtkə və cırcıramalar Orthoptera dəstəsinə daxildir. Bu qruplar bədən quruluşu, qanadların forması, ağız aparatları, çoxalma və inkişaf xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənirlər.

Həşəratların inkişaf mərhələləri
Bir çox həşərat növü metamorfoz, yəni çevrilmə yolu ilə inkişaf edir. Tam metamorfoz keçirən növlərdə yumurta, sürfə, pup və yetkin mərhələləri olur. Kəpənək, arı və böcəklər buna nümunədir. Natamam metamorfozda isə yumurtadan çıxan nimfa böyüdükcə tədricən yetkin fərdin formasını alır; çəyirtkə və bəzi digər həşəratlar bu tip inkişaf göstərir.

Həşəratların yaşayış mühiti
Həşəratlar demək olar ki, bütün quru ekosistemlərində yaşayırlar. Onlara meşə, çəmənlik, səhra, dağ, kənd təsərrüfatı sahələri, bağlar və şəhər mühitində rast gəlmək mümkündür. Bəzi növlərin sürfə mərhələsi suda inkişaf edir. Həşəratların geniş yayılması onların müxtəlif iqlim və qida şəraitinə uyğunlaşma qabiliyyətinin yüksək olması ilə bağlıdır.

Həşəratların qidalanması
Həşəratların qidalanma üsulları çox müxtəlifdir. Bəzi növlər yarpaq, toxum, meyvə və bitki şirəsi ilə, digərləri nektar və tozcuqla qidalanır. Yırtıcı həşəratlar digər kiçik heyvanları ovlaya bilər, bəzi növlər isə çürüyən üzvi maddələrlə qidalanır. Ağız aparatının quruluşu da qida növünə uyğun dəyişir.

Tozlandırıcı həşəratlar
Arılar, kəpənəklər, bəzi milçəklər və digər həşəratlar çiçəklərin tozlanmasında mühüm rol oynayır. Onlar nektar və tozcuq toplayarkən bir çiçəkdən digərinə tozcuq daşıyırlar. Bu proses bir çox yabanı və kənd təsərrüfatı bitkisinin çoxalması üçün vacibdir. Tozlandırıcıların azalması bitki müxtəlifliyinə və məhsuldarlığa təsir göstərə bilər.

Həşəratların təbiətdə rolu
Həşəratlar ekosistemlərin əsas iştirakçılarındandır. Onlar bitkiləri tozlandırır, ölü üzvi maddələrin parçalanmasında iştirak edir, torpağın formalaşmasına kömək edir və bir çox quş, sürünən, amfibiya və məməli üçün qida mənbəyidir. Yırtıcı həşəratlar digər növlərin sayının tənzimlənməsində də rol oynayır.

Zərərverici həşəratlar
Bəzi həşərat növləri kənd təsərrüfatı bitkilərinə, saxlanılan ərzağa və taxta materiallara zərər verə bilər. Çəyirtkələr, bitkilərlə qidalanan müxtəlif sürfələr və müəyyən böcək növləri məhsul itkisinə səbəb ola bilir. Zərərvericilərlə mübarizədə bioloji, mexaniki və kimyəvi üsullardan istifadə edilir. Mübarizə üsulunun seçilməsi ekosistemə və faydalı həşəratlara təsir nəzərə alınaraq aparılmalıdır.

İnsan sağlamlığı ilə əlaqəli həşəratlar
Ağcaqanad, birə və bəzi digər həşəratlar xəstəlik törədicilərini daşıya bilər. Digər növlərin sancması və ya dişləməsi allergik reaksiyalara və dəri qıcıqlanmasına səbəb ola bilər. Buna baxmayaraq, həşəratların böyük əksəriyyəti insanlar üçün birbaşa təhlükə yaratmır və təbiətdə mühüm ekoloji funksiyalar yerinə yetirir.