Heykəltaraşlıq

Heykəltəraşlıq təsviri sənətin həcm və forma üzərində qurulan əsas sahələrindən biridir. Bu sənətdə insan, heyvan, əşya, hadisə və abstrakt ideyalar daş, mərmər, ağac, gil, gips, tunc və digər materiallar vasitəsilə üçölçülü və ya relyef formasında ifadə olunur. Heykəltəraşlıq əsərinin mühüm xüsusiyyəti onun məkanla qarşılıqlı əlaqəsidir: əsərin həcmi, səthi, işıq-kölgəsi və yerləşdiyi mühit ümumi bədii təsvirin bir hissəsinə çevrilir.

Heykəltəraşlıq nədir?

Heykəltəraşlıq yonma, kəsmə, yapma, oyma və tökmə kimi üsullarla həcmli bədii formaların yaradıldığı təsviri sənət növüdür. Rəssamlıqda təsvir əsasən müstəvi üzərində qurulduğu halda, heykəltəraşlıqda həcm və məkan əsas ifadə vasitələrinə çevrilir.

İnsan obrazı heykəltəraşlığın ən geniş yayılmış mövzularından biridir. Bununla yanaşı, heyvanlar, tarixi hadisələr, mifoloji obrazlar, təbiət motivləri və abstrakt formalar da heykəltəraşlıq əsərlərinin mövzusu ola bilər.

Heykəltəraşlığın əsas növləri

Formasına görə heykəltəraşlığın əsas istiqamətlərindən biri dairəvi heykəldir. Belə əsər məkanda sərbəst yerləşir və ona müxtəlif tərəflərdən baxmaq mümkündür. Tam fiqurlu heykəllər, büstlər və heykəl qrupları bu istiqamətə daxildir.

Digər əsas forma relyefdir. Relyefdə təsvir müəyyən səthlə əlaqəli şəkildə yaradılır. Barelyefdə təsvir səthdən nisbətən az, qorelyefdə isə daha qabarıq şəkildə ayrılır.

Heykəltəraşlıq təyinat və ölçüsünə görə monumental, dəzgah və kiçik formalı istiqamətlərə də bölünə bilər.

Monumental heykəltəraşlıq

Monumental heykəltəraşlıq böyük ölçülü və konkret memarlıq və ya şəhər mühiti ilə əlaqələndirilən əsərləri əhatə edir. Tarixi şəxsiyyətlərə və hadisələrə həsr olunmuş abidələr, memorial komplekslər və şəhər məkanında yerləşdirilən monumental kompozisiyalar buna nümunədir.

Belə əsərin yaradılmasında yalnız heykəlin özü deyil, onun yerləşdiriləcəyi məkan da nəzərə alınır. Abidənin miqyası, baxış istiqamətləri, postament, ətrafdakı binalar və landşaft ümumi kompozisiyanın qəbuluna təsir göstərir.

Dəzgah və kiçik formalı heykəltəraşlıq

Dəzgah heykəltəraşlığı adətən sərgi salonu, muzey və interyer kimi məkanlarda nümayiş etdirilə bilən müstəqil əsərləri əhatə edir. Portret, insan fiquru və müxtəlif süjetli kompozisiyalar bu sahədə geniş yayılıb.

Kiçik formalı heykəltəraşlıq isə ölçülərinə və çox vaxt dekorativ xarakterinə görə fərqlənir. Kiçik heykəlciklər və müxtəlif dekorativ plastik nümunələr bu istiqamətə aid edilə bilər.

Belə əsərlərin hazırlanmasında metal, keramika, çini, şüşə, ağac və digər materiallardan istifadə etmək mümkündür.

Heykəl və relyef arasındakı fərq

Dairəvi heykəl sərbəst üçölçülü formaya malikdir. Tamaşaçı onun ətrafında hərəkət edərək əsəri müxtəlif istiqamətlərdən müşahidə edə bilər. Buna görə müəllif kompozisiyanı yalnız ön tərəfdən deyil, bütün baxış nöqtələrindən nəzərə alır.

Relyef isə müəyyən səth üzərində yaradılır və həmin səthdən tam ayrılmır. Barelyef, qorelyef və kontrrelyef relyef sənətində istifadə olunan formalardandır.

Relyeflərə memarlıq abidələrinin fasadlarında, memorial komplekslərdə, dekorativ panellərdə və müxtəlif tarixi sənət nümunələrində rast gəlmək mümkündür.

Heykəltəraşlıqda istifadə olunan materiallar

Heykəltəraşın seçdiyi material əsərin görünüşünə, fakturasına və hazırlanma texnikasına birbaşa təsir göstərir. Daş və mərmər yonma üsulu ilə işlənə bilər. Gil və mum kimi plastik materiallar isə formanın tədricən modelləşdirilməsinə imkan verir.

Tunc heykəltəraşlıqda geniş istifadə edilən metallardan biridir. Metal əsərlərin yaradılmasında tökmə texnologiyalarından istifadə oluna bilər. Ağac heykəltəraşlığı isə oyma və yonma ənənələri ilə sıx bağlıdır.

Müasir heykəltəraşlıqda ənənəvi materiallarla yanaşı şüşə, polad, beton və müxtəlif qarışıq materiallardan da istifadə edilir.

Heykəltəraş necə işləyir?

Heykəltəraşlıq əsərinin yaradılması ideya və ilkin eskizdən başlaya bilər. Müəllif kompozisiyanı, fiqurun vəziyyətini, proporsiyaları və əsərin ümumi formasını müəyyənləşdirir.

Bir çox əsərlərdə əvvəlcə gil və ya başqa asan formalaşdırılan materialdan model hazırlanır. Daha sonra bu model əsasında gips forması və ya son materialda əsər yaradıla bilər. Tunc heykəllərin hazırlanması isə qəlib və metal tökmə proseslərini tələb edir.

Daş heykəltəraşlığında proses fərqli xarakter daşıyır. Heykəltəraş artıq materialı mərhələli şəkildə götürərək nəzərdə tutduğu formanı ortaya çıxarır. Buna görə materialın fiziki xüsusiyyətlərini bilmək bu sənətdə mühüm peşə bacarığıdır.

Portret heykəltəraşlığı

Portret heykəltəraşlığının məqsədi insanın yalnız zahiri görünüşünü deyil, mümkün qədər onun xarakterini və fərdi xüsusiyyətlərini də bədii formada ifadə etməkdir.

Büst portret heykəltəraşlığının geniş yayılmış formalarındandır. Adətən insanın başı, çiyinləri və sinəsinin yuxarı hissəsi təsvir edilir.

Tarixi və ictimai şəxsiyyətlərin obrazlarının yaradılmasında portret heykəltəraşlığı mühüm rol oynayır. Belə əsərlər muzey kolleksiyalarında və ictimai məkanlarda geniş şəkildə təqdim olunur.

Azərbaycan heykəltəraşlığı

Azərbaycan heykəltəraşlığı qədim daşoyma və plastik sənət ənənələri ilə bağlıdır. Ölkə ərazisində müxtəlif dövrlərə aid insan və heyvan formalı daş nümunələrinə, o cümlədən qoç və at təsvirli daş heykəllərə rast gəlinir.

Azərbaycanda müasir peşəkar heykəltəraşlığın formalaşması xüsusilə XX əsrdə sürətlənib. 1920–1930-cu illərdən başlayaraq Bakıda monumental əsərlərin yaradılması və milli heykəltəraşlıq kadrlarının yetişməsi bu sənətin inkişafında yeni mərhələ formalaşdırıb.

Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan heykəltəraşları tarixi şəxsiyyətlərə, şair və yazıçılara, dövlət və mədəniyyət xadimlərinə həsr olunmuş çoxsaylı monumental və portret əsərləri yaradıblar.

Heykəltəraşlıq və memarlıq

Heykəltəraşlıq memarlıqla sıx əlaqədə inkişaf edən sənət sahələrindən biridir. Xüsusilə monumental əsərlərdə heykəlin yerləşdiyi bina, meydan, park və ya memorial məkan kompozisiyanın ayrılmaz hissəsinə çevrilə bilər.

Tarixi memarlıqda fasad relyefləri, dekorativ daş işləmələri və fiqurlu kompozisiyalar memarlıqla heykəltəraşlığın birləşməsinə nümunədir. Müasir şəhər mühitində isə abidələr və müxtəlif plastik kompozisiyalar ictimai məkanın vizual xarakterinin formalaşmasına təsir göstərir.

Heykəltəraşlığın sənətdə əhəmiyyəti

Heykəltəraşlıq insan və hadisələrin obrazlarını fiziki məkanda canlandırmaq imkanına malikdir. Monumental abidələr tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edə, portret əsərləri konkret şəxsiyyətlərin bədii obrazını yarada, müasir heykəltəraşlıq isə abstrakt ideya və anlayışları forma vasitəsilə ifadə edə bilər.

Bu xüsusiyyətlər heykəltəraşlığı həm təsviri sənətin müstəqil sahəsinə, həm də memarlıq, şəhər mühiti və mədəni irslə sıx əlaqədə olan yaradıcı fəaliyyət istiqamətinə çevirir.