heyvan sümüyü

Heyvan sümüyü üzərində oyma: Materialın bədii estetikaya və sənət əsərinə çevrilməsi Bədii işləmə sənətinin ən qədim, incə və yüksək ustalıq tələb edən sahələrindən biri də sümük oyma sənətidir. Bəşəriyyətin ilk dövrlərindən etibarən heyvan sümüyü sadəcə ov və məişət alətlərinin hazırlanması üçün deyil, həm də dekorativ və ritual əşyaların yaradılması üçün əsas xammal növü olmuşdur. Zaman keçdikcə bu fəaliyyət forması təkmilləşərək, sümüyün üzərinə zərif naxışların, relyefli təsvirlərin və miniatürlərin həkk edildiyi peşəkar bir bədii sənətkarlıq növünə çevrilmişdir. Sümük işləməsində istifadə olunan xammal növləri Bədii sümük işləməsi sənətində hər bir heyvanın sümüyü eyni dərəcədə yararlı hesab olunmur. Sənətkarlar əşyanın təyinatından və ölçüsündən asılı olaraq xüsusi xüsusiyyətlərə malik materiallar seçirlər: İri buynuzlu heyvan sümükləri: Xüsusilə öküz və camışın boru şəkilli ayaq sümükləri (böyük və kiçik incik sümükləri) sıx struktura və ağ rəngə malik olduğu üçün kiçik qutuların (tütün qabı, gəlin sandıqçaları), bıçaq dəstəklərinin və daraqların istehsalında geniş istifadə edilir. Faydalı heyvan buynuzları: Dağ keçisi, maral və ceyran buynuzları özünəməxsus teksturası, rəng çalarları və əyilmə xüsusiyyətlərinə görə bədii kompozisiyaların, relyefli fiqurların idarə olunmasında və bəzək əşyalarında tətbiq olunur. Fil və mamont sümüyü: Beynəlxalq sənətkarlıqda ən qiymətli xammal hesab olunsa da, regional sənətkarlıqda daha çox idxal materialı və ya qədim bərpa işlərində istifadə edilmişdir. Bədii emal prosesi və tətbiq edilən texnikalar Heyvan sümüyünün bərk və kövrək quruluşu sənətkardan maksimum dəqiqlik tələb edir. Sümüyün xammaldan sənət əsərinə çevrilməsi bir neçə mühüm ardıcıl mərhələdən keçir: Hazırlıq və təmizləmə: Sümük ilk növbədə üzvi qalıqlardan təmizlənir, yağsızlaşdırılır və xüsusi məhlullarda qaynadılaraq ağardılır. Bu proses sümüyün zamanla saralmasının və çatlamasının qarşısını alır. Formaya salma (Yonma): Ağardılmış sümük blokları xüsusi mişarlarla kəsilərək gələcək əşyanın ilkin formasına (pəstah) gətirilir. Oyma və naxışvurma: Ən incə mərhələdir. Sənətkar kəskilər, qələmlər, qazma alətləri və müasir dövrdə mikromotorlar vasitəsilə sümüyün səthinə həndəsi, nəbati və ya sujetli təsvirlər həkk edir. Sümük üzərində həm hamar (konturlu), həm də qabarıq (relyefli) oyma növləri tətbiq olunur. Cilalama və pardaqlama: Hazır məhsul xüsusi pastalar və yumşaq materiallarla cilalanaraq sədəfi parlaqlıq səviyyəsinə çatdırılır. Sümük oyma sənətinin tətbiq sahələri Azərbaycanın ənənəvi bədii sənətkarlıq məktəblərində sümük işləməsi müstəqil bir sahə olmaqla yanaşı, həm də digər sənət növləri ilə sintez təşkil etmişdir. Xüsusilə, ağac və metal üzərində xatəmkarlıq (inkrustasiya) texnikasında sümük parçalarından mozaik elementlər kimi istifadə olunaraq qiymətli mebellər, musiqi alətləri (tar, kamança) və xəncər qınları bəzədilmişdir. Müasir dövrdə isə heyvan sümüyündən hazırlanan zərif suvenirlər, miniatur heykəllər və estetik bəzək əşyaları dekorativ-tətbiqi sənətin ən eksklüziv növü kimi qəbul edilir və qorunub saxlanılır.