İkinci Qarabağ müharibəsi

İkinci Qarabağ müharibəsi — Azərbaycanın işğal altında olan torpaqlarının azad edilməsi uğrunda 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən 44 günlük Vətən müharibəsidir. Azərbaycan Ordusunun qələbəsi ilə başa çatan müharibə ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ olub.

Vətən müharibəsi nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa şəhərləri, çoxsaylı kənd və qəsəbələr, strateji yüksəkliklər işğaldan azad edilib. Azərbaycanın döyüş meydanında qazandığı qələbə Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının da qaytarılmasını təmin edən razılaşmanın əldə olunmasına gətirib çıxarıb.

Müharibənin tarixi zəmini

Qarabağ münaqişəsi XX əsrin 1980-ci illərinin sonlarında kəskinləşib. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycanın keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi və ətraf yeddi rayonu işğal olunub. Yüz minlərlə azərbaycanlı doğma yurdlarından didərgin düşərək məcburi köçkün həyatı yaşamağa başlayıb.

BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə dəstəyini ifadə edib, işğalçı qüvvələrin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılmasını tələb edib.

1994-cü ildə atəşkəs əldə olunsa da, sonrakı illərdə aparılan danışıqlar işğalın aradan qaldırılması ilə nəticələnməyib. İkinci Qarabağ müharibəsi uzun illər həllini tapmayan münaqişənin gedişini dəyişib.

Vətən müharibəsinin başlanması və döyüşlərin gedişi

2020-ci il sentyabrın 27-də cəbhə xəttində başlayan genişmiqyaslı döyüşlər zamanı Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına keçib. Hərbi əməliyyatlar müxtəlif istiqamətlərdə aparılıb, yaşayış məntəqələri və strateji mövqelər ardıcıl olaraq işğaldan azad edilib.

Oktyabrın 4-də Cəbrayıl, oktyabrın 17-də Füzuli, oktyabrın 20-də Zəngilan, oktyabrın 25-də isə Qubadlı şəhəri azad olunub. Cənub istiqamətində aparılan əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan–İran dövlət sərhədinin işğal altında qalmış hissəsi üzərində nəzarət bərpa edilib.

Azərbaycan Ordusunun əməliyyatlarında müxtəlif qoşun növlərinin birgə fəaliyyəti, pilotsuz uçuş aparatları və dəqiq zərbə vasitələrinin tətbiqi mühüm rol oynayıb. Hərbçilərin hazırlığı və döyüş tapşırıqlarının əlaqələndirilmiş şəkildə yerinə yetirilməsi qələbənin əsas amillərindən olub.

Şuşanın azad edilməsi

Şuşanın azad olunması Vətən müharibəsinin həlledici hadisələrindən biridir. 2020-ci il noyabrın 8-də Azərbaycan Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev Şuşanın işğaldan azad edildiyini elan edib.

Azərbaycanın tarixi və mədəni həyatında xüsusi yer tutan Şuşanın azad edilməsi həm hərbi-strateji, həm də mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyıb. Mürəkkəb dağlıq şəraitdə həyata keçirilən əməliyyat Azərbaycan hərbçilərinin peşəkarlığını və qəhrəmanlığını nümayiş etdirib.

Şuşanın azad olunduğu 8 noyabr tarixi Azərbaycanda Zəfər Günü kimi təsis edilib.

10 noyabr bəyanatı və ərazilərin qaytarılması

Azərbaycan Prezidenti, Ermənistanın baş naziri və Rusiya Prezidentinin imzaladığı 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırılıb. Bəyanat Azərbaycanın döyüş meydanında əldə etdiyi nəticələri təsbit edib və digər ərazilərin qaytarılmasını nəzərdə tutub.

Razılaşmaya əsasən, Ağdam rayonu noyabrın 20-də, Kəlbəcər rayonu noyabrın 25-də, Laçın rayonu isə dekabrın 1-də Azərbaycana qaytarılıb. Həmin mərhələdə Laçın dəhlizi üçün ayrıca rejim müəyyənləşdirilib və Rusiya sülhməramlı kontingenti yerləşdirilib.

Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici rol oynayıb. Ölkənin bütün ərazisində suverenliyin tam bərpası isə sonrakı mərhələdə — 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində təmin olunub.

Müharibənin humanitar nəticələri

Vətən müharibəsində Azərbaycanın hərbi qulluqçuları şəhid olub, yaralanıb. Gəncə, Bərdə, Tərtər və digər yaşayış məntəqələrinin Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumlarına məruz qalması nəticəsində mülki insanlar da həlak olub və xəsarət alıb. Yaşayış evlərinə və mülki infrastruktura ciddi ziyan dəyib.

Şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması, onların ailələrinə və müharibə iştirakçılarına dəstək göstərilməsi müharibədən sonrakı dövrün mühüm ictimai və sosial istiqamətlərindəndir.

Azad edilmiş ərazilərdə bərpa və Böyük Qayıdış

Müharibədən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başlanılıb. Şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların çəkilməsi, enerji və su təchizatı sistemlərinin yaradılması, məktəblərin və səhiyyə müəssisələrinin tikintisi bu prosesin əsas istiqamətlərini təşkil edir.

“Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına mərhələli qayıdışı həyata keçirilir. Ərazilərin mina və partlamamış sursatlardan təmizlənməsi təhlükəsiz yaşayışın və bərpa işlərinin mühüm şərtidir.

Anım Günü və Zəfər Günü

Azərbaycanda sentyabrın 27-si Vətən müharibəsində şəhid olmuş hərbçilərin xatirəsinə Anım Günü kimi qeyd olunur. Noyabrın 8-i isə Azərbaycanın qələbəsini təcəssüm etdirən Zəfər Günüdür.

44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində torpaqların işğaldan azad edilməsi, milli birlik və doğma yurda qayıdış üçün yol açan Zəfər kimi xüsusi yer tutur.