İkona

İkona xristian dini ənənəsində İsa Məsihin, Məryəmin, müqəddəslərin, mələklərin və Bibliya hadisələrinin təsvir edildiyi müqəddəs dini obrazdır. Xüsusilə pravoslav və şərq xristian ənənələrində ikona yalnız dekorativ rəsm hesab edilmir; o, ibadət və dini düşüncə ilə əlaqəli xüsusi məna daşıyır. İkonalar adətən taxta lövhə üzərində hazırlanır, lakin divar, metal, mozaika və digər materiallarda da işlənə bilər.

İkona hansı məqsədlə istifadə olunur?
İkonalar kilsələrdə, monastırlarda və şəxsi ibadət məkanlarında yerləşdirilir. Onların əsas məqsədi dini şəxsiyyət və hadisələri vizual şəkildə xatırlatmaq, dua edən insanın diqqətini mənəvi məzmuna yönəltməkdir.

Pravoslav ənənəsində ikonaya edilən ehtiram təsvir olunan şəxsə yönəlmiş dini hörmət kimi izah edilir. İkonanın özü ilah kimi qəbul edilmir.

İkona sözü haradan yaranıb?
“İkona” sözü yunan dilindəki eikōn sözündən gəlir və “təsvir”, “obraz” mənasını verir. Bu termin erkən xristianlıq dövründən etibarən dini təsvirlər üçün istifadə olunmağa başlayıb.

Zamanla ikona anlayışı xüsusilə Bizans və Şərqi xristian mədəniyyətində xüsusi dini və bədii məna qazanıb.

İkonaların tarixi
Xristian dini təsvirlərinin ilk nümunələri erkən xristian dövrünə gedib çıxır. Katakombalarda və qədim ibadət yerlərində dini simvollar və Bibliya səhnələri təsvir edilirdi.

Bizans imperiyası dövründə ikona sənəti yüksək inkişaf mərhələsinə çatdı. Burada müəyyən kompozisiya, rəng və simvolik təsvir qaydaları formalaşdı və sonradan pravoslav dünyasının müxtəlif bölgələrinə yayıldı.

İkonoklazm nədir?
VIII–IX əsrlərdə Bizans imperiyasında ikonaların dini istifadəsi ilə bağlı ciddi mübahisələr yaşanıb. İkonalara qarşı çıxan hərəkat ikonoklazm adlandırılırdı.

İkonoklastlar dini təsvirlərin istifadəsinə etiraz edirdilər, ikonaların müdafiəçiləri isə onların xristian ibadətində qanuni və faydalı olduğunu bildirirdilər. 843-cü ildə ikonaların istifadəsi Bizans kilsəsində yenidən rəsmən bərpa edildi.

Pravoslavlıqda ikonanın yeri
Pravoslav kilsələrində ikonalar ibadət məkanının ayrılmaz hissəsidir. İsa Məsih, Məryəm, həvarilər və digər müqəddəslərin ikonaları xüsusi yerlərdə yerləşdirilir.

İnsanlar ikonaların qarşısında dua edə, şam yandıra və dini ehtiram göstərə bilərlər. Bu davranış pravoslav teologiyasında ibadətin şəkilə deyil, ikonada təsvir edilən müqəddəs şəxsə yönəldilməsi kimi izah olunur.

İkonostas nədir?
İkonostas pravoslav kilsələrində altar hissəsini əsas ibadət zalından ayıran və üzərində ikonaların yerləşdirildiyi xüsusi divar və ya konstruksiyadır.

İkonostasda adətən İsa Məsihin, Məryəmin, həvarilərin və müxtəlif müqəddəslərin təsvirləri müəyyən ardıcıllıqla yerləşdirilir. Onun quruluşu kilsənin liturgik ənənəsinə görə dəyişə bilər.

İkona necə hazırlanır?
Ənənəvi ikonaların hazırlanması xüsusi mərhələlərdən ibarətdir. Taxta lövhə hazırlanır, üzərinə əsas qat çəkilir və sonra təsvir mərhələli şəkildə işlənir.

Tarixi ikonaların bir çoxunda yumurta temperası istifadə olunub. Qızıl yarpaq da müqəddəslik və mənəvi işığı ifadə etmək üçün fon və halo hissələrində tətbiq edilə bilər.

Temperа texnikası nədir?
Tempera piqmentlərin müəyyən bağlayıcı maddə ilə qarışdırılması əsasında hazırlanan qədim rəsm texnikasıdır. İkona sənətində ən məşhur variantlardan biri yumurta sarısı ilə hazırlanan yumurta temperasıdır.

Bu texnika boyanın səthdə nazik və davamlı qatlar şəklində tətbiqinə imkan verir. Bir çox qədim ikonanın rənglərinin əsrlər sonra da qorunması bu texnikanın davamlılığı ilə əlaqələndirilir.

İkonalarda qızıl fonun mənası
Qızıl fon Bizans və pravoslav ikona sənətinin xarakterik xüsusiyyətlərindəndir. O, adi fiziki məkanı deyil, ilahi və mənəvi dünyanı ifadə edən simvolik element kimi istifadə edilir.

Bu səbəbdən ikonada perspektiv və təbii mənzərə hər zaman realist rəssamlıq qaydalarına uyğun təqdim edilmir.

Halo nədir?
Halo müqəddəs şəxsin başı ətrafında göstərilən dairəvi və ya işıqlı elementdir. Xristian incəsənətində halo müqəddəslik, mənəvi işıq və ilahi lütflə əlaqələndirilir.

İsa Məsihin ikonalarında halonun daxilində xaç motivinə də rast gəlinə bilər.

İkona və adi rəsm arasındakı fərq
Adi rəssamlıqda müəllifin fərdi üslubu və yaradıcı interpretasiyası ön planda ola bilər. Ənənəvi ikonada isə müəyyən dini və təsviri kanonlara riayət etmək daha vacibdir.

İkona ustası kompozisiya, jestlər, rənglər və simvollar vasitəsilə formalaşmış dini ənənəni davam etdirir. Buna görə ikona həm sənət əsəri, həm də dini məna daşıyan obyekt sayılır.

İkonalarda perspektiv niyə fərqlidir?
Ənənəvi ikonalar Qərb realist rəssamlığındakı xətti perspektiv prinsiplərinə həmişə uyğun gəlmir. Bəzi ikonlarda “tərs perspektiv” kimi təsvir olunan üsuldan istifadə edilir.

Bu yanaşmada kompozisiyanın məqsədi fiziki məkanın dəqiq təsviri deyil, mənəvi məzmunun ön plana çıxarılmasıdır.

Məryəm ikonaları
Məryəm pravoslav ikona sənətində ən çox təsvir olunan dini şəxsiyyətlərdən biridir. O, çox vaxt körpə İsa ilə birlikdə göstərilir.

Məryəm ikonalarının müxtəlif kompozisiya tipləri mövcuddur. Onların hər birində ana və uşaq arasındakı münasibət, dua və mənəvi himayə kimi mövzular fərqli şəkildə vurğulanır.

İsa Məsihin ikonaları
İsa Məsihin ən məşhur ikona tiplərindən biri Pantokrator təsviridir. Burada Məsih adətən bir əlini xeyir-dua jestində qaldırır, digər əlində isə kitab və ya İncil tutur.

Pantokrator sözü yunan mənşəlidir və “hər şeyə hökm edən” mənasını verir. Bu təsvir Bizans və pravoslav sənətində geniş yayılıb.

İkonalarda rənglərin simvolikası
İkona sənətində rəng yalnız estetik məqsəd daşımır. Qızılı rəng ilahi işıq, qırmızı həyat və əzəmət, mavi isə mənəvi və səmavi məna ilə əlaqələndirilə bilər.

Lakin rənglərin mənası bütün dövrlərdə və bütün ikonalar üçün tam eyni deyil. Konkret simvolika məktəb və təsvir olunan mövzuya görə dəyişə bilər.

Möcüzəvi ikona anlayışı
Bəzi xristian ənənələrində müəyyən ikonalar tarixən möcüzə və ya xüsusi dini hadisələrlə əlaqələndirilib. Belə ikonalar zəvvarların ziyarət etdiyi mühüm dini obyektlərə çevrilə bilər.

Bu anlayış dini inanca və yerli kilsə ənənəsinə bağlıdır və sənət tarixi baxımından ayrıca fenomen kimi öyrənilir.

İkonaların qorunması və restavrasiyası
Qədim ikonalar ağac, boya və qızıl kimi həssas materiallardan hazırlandığı üçün zamanla çatlama, rəng itməsi və digər zədələrlə üzləşə bilər.

Restavrasiya zamanı ikonanın tarixi qatlarının qorunması əsas prinsiplərdən biridir. Peşəkar konservatorlar temperatur, rütubət, işıq və materialın vəziyyətini nəzərə alırlar.

İkona dünya incəsənətində
İkona sənəti Bizans, Balkanlar, Qafqaz və Şərqi Avropanın dini və vizual mədəniyyətinə böyük təsir göstərib. İkonalar bu gün həm kilsələrdə dini məqsədlə, həm də muzeylərdə tarixi və bədii irs kimi qorunur.

Onların öyrənilməsi dini tarix, rəssamlıq, teologiya və mədəniyyət tarixinin kəsişməsində yerləşən mühüm sahədir.