İlan

İlan — pulcuqlarla örtülmüş uzunsov bədənə malik, ayaqları olmayan sürünən heyvandır. İlanlar Squamata dəstəsinin Serpentes yarımdəstəsinə daxildir və dünyanın müxtəlif iqlim qurşaqlarında geniş yayılıb. Onlar meşələrdə, səhralarda, çöllərdə, dağlıq ərazilərdə, bataqlıqlarda, çay və göl ətrafında, həmçinin dəniz mühitində yaşaya bilirlər. İlanların ölçüsü, rəngi, qidalanma üsulu və həyat tərzi növdən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

İlanların bədən quruluşu
İlanların ən xarakterik xüsusiyyəti uzun və ətrafları olmayan bədən quruluşudur. Bədən səthi hərəkət zamanı qoruyucu və funksional rol oynayan pulcuqlarla örtülür. İlanlar dövri olaraq köhnə dəri qatını dəyişirlər və bu proses qabıqdəyişmə adlanır.

İlanların çənə və kəllə quruluşu iri ovları bütöv şəkildə udmağa uyğunlaşıb. Çənə aparatının yüksək hərəkətliliyi ağız boşluğunun geniş açılmasına imkan verir. İlanlar qidanı çeynəmədən udur və həzm prosesi əsasən mədə-bağırsaq sistemində baş verir.

İlanlar necə hərəkət edir
Ayaqlarının olmamasına baxmayaraq, ilanlar inkişaf etmiş əzələ sistemi və qarın hissəsindəki pulcuqların köməyi ilə müxtəlif səthlərdə hərəkət edə bilirlər. Hərəkət üsulu ərazinin xüsusiyyətindən və ilan növündən asılıdır. Ən geniş yayılmış üsullardan biri bədənin dalğavari şəkildə sağa-sola hərəkət etdirilməsidir.

Bəzi ilanlar düz istiqamətdə yavaş hərəkət edə, digərləri qumlu ərazilərdə yanakı hərəkət üsulundan istifadə edə bilir. Ağaclarda yaşayan növlər budaqlar arasında hərəkət etməyə, su ilanları və dəniz ilanları isə üzməyə uyğunlaşıb.

İlanların qidalanması və ov etməsi
Bütün ilanlar ətyeyəndir. Onların qidasına gəmiricilər, quşlar, quş yumurtaları, kərtənkələlər, qurbağalar, balıqlar, həşəratlar və digər heyvanlar daxil ola bilər. İri ilan növləri daha böyük heyvanlarla da qidalana bilir.

Ov üsulları növlərə görə dəyişir. Bəzi ilanlar ovunu zəhər vasitəsilə hərəkətsizləşdirir, piton və boa kimi zəhərsiz ilanların bir sıra növləri isə ovlarını bədənləri ilə sıxaraq öldürür. Digər ilanlar kiçik ovlarını birbaşa tutaraq bütöv şəkildə uda bilirlər.

Zəhərli və zəhərsiz ilanlar
Dünyadakı ilan növlərinin hamısı zəhərli deyil. Zəhərli ilanlarda ovun tutulması və müdafiə üçün istifadə edilən xüsusi zəhər vəziləri və zəhərin ötürülməsinə uyğunlaşmış dişlər mövcuddur. Gürzələr, kobralar, mambalar və bəzi dəniz ilanları zəhərli ilanların tanınmış qrupları arasındadır.

İlan zəhərinin təsiri növdən asılı olaraq fərqlənir. Bəzi zəhərlər əsasən sinir sisteminə, digərləri qan dövranına və toxumalara təsir göstərə bilər. İlan sancmasının nəticəsi ilan növündən, daxil olmuş zəhərin miqdarından, sancma yerindən və tibbi yardımın nə qədər tez göstərilməsindən asılıdır.

İlanların hissiyyat orqanları
İlanların ətraf mühiti qavramasında qoxu və kimyəvi siqnallar mühüm rol oynayır. Onların ikiyə ayrılmış dili havadan və səthlərdən mikroskopik kimyəvi hissəcikləri toplayır. Dil daha sonra həmin hissəcikləri ağız boşluğundakı xüsusi Yakobson orqanına çatdırır.

Bəzi ilanlarda isti qanlı heyvanların yaydığı infraqırmızı istiliyi müəyyən etməyə imkan verən xüsusi hissiyyat orqanları mövcuddur. Bu xüsusiyyət xüsusilə zəif işıqlı şəraitdə ovun yerini müəyyənləşdirməyə kömək edir.

İlanların çoxalması
İlanların çoxalma xüsusiyyətləri növlər arasında fərqlənir. Bir çox növ yumurta qoyur, bəzi ilanlarda isə bala ana orqanizmindən canlı şəkildə dünyaya gəlir. Yumurtaların və balaların sayı növün biologiyasından, yaşadığı mühitdən və digər amillərdən asılıdır.

İlan balaları doğulduqdan və ya yumurtadan çıxdıqdan sonra bir çox növdə müstəqil həyat sürməyə başlayır. Onların böyüməsi zamanı dəri dəfələrlə dəyişir və bədən ölçüsü tədricən artır.

İlanların təbiətdə rolu
İlanlar ekosistemlərdə həm yırtıcı, həm də digər heyvanlar üçün qida mənbəyi kimi mühüm yer tutur. Onların gəmiricilər və digər kiçik heyvanlarla qidalanması həmin populyasiyaların təbii şəkildə tənzimlənməsinə kömək edir.

Eyni zamanda ilanlar yırtıcı quşlar, məməlilər və digər heyvanlar üçün qida ola bilər. Buna görə ilanların ekosistemdən yox olması qida zəncirinin müxtəlif səviyyələrinə təsir göstərə bilər.

Azərbaycanda ilanlar
Azərbaycanın müxtəlif təbii-coğrafi şəraiti ölkədə bir sıra ilan növlərinin yaşamasına imkan verir. Onlara yarımsəhra və çöl ərazilərində, dağlıq zonalarda, meşələrdə və su hövzələrinin yaxınlığında rast gəlinir. Azərbaycanda həm zəhərsiz, həm də zəhərli ilan növləri mövcuddur.

Ölkədə rast gəlinən zəhərli ilanlar arasında gürzələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təbiətdə ilanla qarşılaşdıqda ona yaxınlaşmamaq, tutmağa və ya öldürməyə çalışmamaq təhlükəsizlik baxımından daha düzgün davranışdır.