İosif Stalin

İosif Stalin, əsl adı İosif Vissarionoviç Cuqaşvili olan sovet siyasi xadimidir. O, 18 dekabr 1878-ci ildə Gürcüstanın Qori şəhərində doğulub və 5 mart 1953-cü ildə Moskvada vəfat edib. Stalin 1922-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş katibi olub, 1920-ci illərin sonlarına doğru isə ölkədə əsas siyasi hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirib.

Gənclik illəri
Stalin Rusiya imperiyasının tərkibində olan Gürcüstanda böyüyüb. Gəncliyində Tiflis Ruhani Seminariyasında təhsil alıb, lakin sonradan marksist siyasi fəaliyyətə qoşulub. İnqilabi fəaliyyəti dövründə dəfələrlə həbs və sürgünlə üzləşib.

“Stalin” adı nə deməkdir?
Onun doğum soyadı Cuqaşvili idi. Sonradan qəbul etdiyi “Stalin” təxəllüsü rus dilindəki “stal” — polad sözü ilə əlaqələndirilir və təxminən “polad adam” mənasını verir.

Bolşevik hərəkatında fəaliyyəti
Stalin Vladimir Leninin rəhbərlik etdiyi bolşevik hərəkatında iştirak edib və 1917-ci il inqilabından sonra yeni sovet dövlətinin idarəetmə strukturlarında vəzifələr tutub. 1922-ci ildə Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi seçilməsi onun sonrakı hakimiyyət yüksəlişində mühüm mərhələ olub.

Hakimiyyətə yüksəlişi
Leninin 1924-cü ildə ölümündən sonra Kommunist Partiyası daxilində hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı. Stalin rəqiblərini siyasi baxımdan sıxışdıraraq 1920-ci illərin sonlarına doğru Sovet İttifaqının faktiki əsas rəhbərinə çevrildi.

Beşillik planlar
Stalin dövründə Sovet İttifaqında sürətli sənayeləşmə məqsədilə beşillik iqtisadi planlar həyata keçirildi. Dövlət ağır sənaye, energetika, maşınqayırma və hərbi istehsala böyük resurslar yönəltdi. Bu siyasət SSRİ-nin sənaye və hərbi potensialının ciddi şəkildə artmasına səbəb oldu, lakin onun həyata keçirilməsi böyük sosial və humanitar itkilərlə müşayiət edildi.

Kollektivləşdirmə siyasəti
1920-ci illərin sonundan etibarən kənd təsərrüfatında məcburi kollektivləşdirmə aparıldı. Fərdi təsərrüfatlar kollektiv təsərrüfatlara birləşdirildi, müqavimət göstərən çoxsaylı kəndlilər həbs edildi, sürgün olundu və ya repressiyaya məruz qaldı. Kollektivləşdirmə geniş ərzaq böhranları və milyonlarla insanın həyatını itirdiyi aclıqlarla müşayiət olundu.

Böyük təmizləmə
1930-cu illərin ikinci yarısında Stalin rəhbərliyi altında “Böyük təmizləmə” kimi tanınan geniş repressiya kampaniyaları həyata keçirildi. Kommunist Partiyasının üzvləri, hərbçilər, dövlət qulluqçuları və adi vətəndaşlar həbs, sürgün və edamlarla üzləşdilər. Tarixi mənbələr bu repressiyaların yüz minlərlə insanın edamı və milyonlarla insanın həbs və düşərgələrə göndərilməsi ilə nəticələndiyini göstərir.

QULAQ sistemi
Stalin dövründə məcburi əmək düşərgələri sistemi genişləndirildi. QULAQ adlanan bu sistemdə siyasi məhbuslar, cinayət məhkumları və repressiyaya məruz qalan digər şəxslər saxlanılırdı.

Məhbuslar mədən, tikinti, meşə təsərrüfatı və ağır sənaye layihələrində məcburi əməyə cəlb edilirdilər.

Şəxsiyyət kultu
Stalin hakimiyyəti dövründə onun ətrafında geniş şəxsiyyət kultu yaradıldı. Dövlət mediası, ədəbiyyat, incəsənət və təhsil sistemində Stalin sovet dövlətinin əsas lideri və simvolu kimi təqdim edilirdi.

Şəhərlər, müəssisələr və müxtəlif obyektlər onun adına adlandırılırdı.

İkinci Dünya müharibəsi
1939-cu ildə Sovet İttifaqı və nasist Almaniyası Molotov-Ribbentrop paktını imzaladı. 1941-ci ilin iyununda Almaniya SSRİ-yə hücum etdikdən sonra Sovet İttifaqı Almaniyaya qarşı müharibəyə daxil oldu və antihitler koalisiyasının əsas üzvlərindən birinə çevrildi.

Stalinqrad döyüşü
1942–1943-cü illərdə baş vermiş Stalinqrad döyüşü İkinci Dünya müharibəsinin əsas dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Sovet qüvvələrinin burada Alman ordusunu məğlub etməsi Şərq cəbhəsində təşəbbüsün tədricən SSRİ-nin xeyrinə dəyişməsinə kömək etdi.

Tehran və Yalta konfransları
Stalin müharibə dövründə ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt və Böyük Britaniyanın baş naziri Uinston Çörçill ilə müttəfiq dövlətlərin yüksək səviyyəli görüşlərində iştirak edib. 1943-cü ildə Tehran, 1945-ci ildə isə Yalta konfransında müharibənin gedişi və müharibədən sonrakı Avropanın siyasi quruluşu müzakirə edilib.

Müharibədən sonrakı dövr
1945-ci ildən sonra Sovet İttifaqının Şərqi Avropadakı təsiri xeyli genişləndi. Polşa, Macarıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Çexoslovakiya və digər ölkələrdə sovet yönümlü kommunist hökumətlər formalaşdı.

Bu proses ABŞ və Qərbi Avropa dövlətləri ilə SSRİ arasında Soyuq müharibə adlandırılan uzunmüddətli siyasi və hərbi qarşıdurmanın yaranmasına təsir göstərdi.

Stalinin ölümü
İosif Stalin 5 mart 1953-cü ildə, 74 yaşında insultdan sonra vəfat edib. Onun cəsədi əvvəlcə Moskvadakı Lenin mavzoleyində saxlanılıb, lakin 1961-ci ildə destalinizasiya prosesinin bir hissəsi olaraq oradan çıxarılaraq Kremlin divarı yaxınlığında dəfn edilib.

Destalinizasiya
Stalinin ölümündən sonra Sovet rəhbərliyində onun hakimiyyət üsullarına münasibət dəyişməyə başladı. Nikita Xruşşov dövründə Stalin şəxsiyyət kultunun və repressiyaların tənqid edildiyi destalinizasiya siyasəti həyata keçirildi.

Tarixdə yeri
Stalin dövründə SSRİ sürətlə sənayeləşdi, İkinci Dünya müharibəsində Almaniyanın məğlub edilməsində əsas hərbi qüvvələrdən biri oldu və sonradan dünya supergüclərindən birinə çevrildi. Eyni zamanda onun hakimiyyəti məcburi kollektivləşdirmə, siyasi repressiyalar, kütləvi həbslər, edamlar, deportasiyalar və QULAQ düşərgələri ilə xarakterizə olunur. Bu iki istiqamət Stalin dövrünün tarixşünaslıqda müzakirə olunan əsas cəhətləridir.