İşçi qüvvəsi

İşçi qüvvəsi əmək bazarında işləyən və ya işləməyə hazır olan insanların ümumi iqtisadi kateqoriyasını ifadə edir. Bu anlayış ölkənin, regionun, iqtisadiyyatın müəyyən sahəsinin və ya daha dar mənada təşkilatın insan resursları potensialını qiymətləndirərkən istifadə olunur. Əmək bazarı statistikasında işçi qüvvəsi əsasən məşğul və işsiz əhalinin cəmi kimi müəyyən edilir.

İşçi qüvvəsi nədir?

İşçi qüvvəsi iqtisadi fəaliyyətdə iştirak edən və ya əmək bazarında iş axtaran insanların məcmusudur. Statistik yanaşmada əhali əmək bazarındakı vəziyyətinə görə məşğul, işsiz və işçi qüvvəsinə daxil olmayan şəxslər kimi təsnif edilə bilər.

Məşğul şəxslər müəyyən dövrdə əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan insanlardır. İşsiz şəxslər isə işi olmayan, lakin işləməyə hazır olan və müəyyən meyarlara uyğun şəkildə iş axtaran şəxslərdir.

Bu iki qrup birlikdə işçi qüvvəsini formalaşdırır.

İşçi qüvvəsi və əmək bazarı

Əmək bazarı işçi qüvvəsinə olan tələb ilə insanların əmək təklifinin qarşılaşdığı iqtisadi mühitdir.

Müəssisələr fəaliyyətlərini həyata keçirmək üçün müxtəlif peşə və ixtisaslara malik əməkdaşlara ehtiyac duyur. İnsanlar isə öz bilik, bacarıq və təcrübələrini əmək bazarında təqdim edirlər.

İqtisadi inkişaf, investisiyalar, yeni müəssisələrin yaradılması, texnoloji dəyişikliklər və demoqrafik proseslər işçi qüvvəsinə olan tələbin strukturuna təsir göstərə bilər.

Məşğul əhali

Məşğul əhali işçi qüvvəsinin əsas hissəsini təşkil edir. Buraya əmək müqaviləsi ilə çalışan şəxslərlə yanaşı sahibkarlıq və özünüməşğulluq fəaliyyəti ilə məşğul olan insanlar da daxil ola bilər.

Məşğulluğun strukturu ölkənin iqtisadi xüsusiyyətlərini göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. Kənd təsərrüfatı, sənaye, tikinti, nəqliyyat, ticarət, turizm, təhsil, səhiyyə və digər xidmət sahələri müxtəlif həcmdə işçi qüvvəsi tələb edir.

İşsiz əhali və işçi qüvvəsi

İşsiz olmaqla işçi qüvvəsinə daxil olmamaq eyni anlayış deyil.

Əmək bazarı statistikasında işsiz şəxs üçün yalnız iş yerinin olmaması kifayət etmir. Onun işləməyə hazır olması və tətbiq edilən statistik meyarlara uyğun olaraq iş axtarması da nəzərə alınır.

Müəyyən səbəblərdən işləməyən və aktiv şəkildə əmək bazarında iştirak etməyən şəxslər isə işçi qüvvəsinə daxil olmayan əhali kateqoriyasında qiymətləndirilə bilər.

İşçi qüvvəsinə daxil olmayan əhali

Bütün əmək qabiliyyətli yaşda olan insanlar avtomatik şəkildə işçi qüvvəsinin tərkibinə daxil edilmir.

Məsələn, yalnız təhsillə məşğul olan və iş axtarmayan tələbələr, müəyyən səbəblərdən əmək bazarında iştirak etməyən şəxslər və digər iqtisadi qeyri-fəal qruplar tətbiq olunan metodologiyadan asılı olaraq işçi qüvvəsindən kənarda qala bilər.

Buna görə ölkənin ümumi əhalisinin sayı ilə işçi qüvvəsinin sayı eyni göstərici deyil.

İşçi qüvvəsində iştirak səviyyəsi

Əmək bazarını qiymətləndirərkən istifadə olunan göstəricilərdən biri işçi qüvvəsində iştirak səviyyəsidir.

Bu göstərici müəyyən yaş qrupuna daxil olan əhalinin hansı hissəsinin əmək bazarında məşğul və ya işsiz kimi iştirak etdiyini göstərir.

İştirak səviyyəsinə əhalinin yaş strukturu, təhsil müddəti, iqtisadi şərait, sosial amillər və əmək bazarındakı imkanlar təsir göstərə bilər.

İşçi qüvvəsinin bacarıqları

İşçi qüvvəsinin iqtisadi dəyəri yalnız çalışan insanların sayı ilə müəyyən edilmir. İşçilərin təhsili, peşə hazırlığı, praktiki təcrübəsi və texniki bacarıqları da mühüm rol oynayır.

Müasir əmək bazarında rəqəmsal bacarıqlar, xarici dil bilikləri, texniki ixtisaslar, idarəetmə qabiliyyəti və yeni texnologiyalara uyğunlaşma getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır.

Bu səbəbdən işçi qüvvəsinin inkişafında peşə təhsili, ixtisasartırma və davamlı öyrənmə mühüm yer tutur.

İxtisaslı işçi qüvvəsi

İxtisaslı işçi qüvvəsi müəyyən peşəni və ya işi yerinə yetirmək üçün tələb olunan bilik, hazırlıq və bacarıqlara malik əmək resurslarını ifadə edir.

Mühəndis, elektrik, qaynaqçı, texnik, həkim, müəllim, proqramçı və digər peşələrdə konkret ixtisas və hazırlıq tələb oluna bilər.

Bəzi fəaliyyət sahələrində işçinin yalnız təcrübəsi deyil, müvafiq sertifikat, lisenziya və ya peşə hazırlığına malik olması da tələb edilə bilər.

İşçi qüvvəsinə tələb

Şirkətin işçi qüvvəsinə ehtiyacı onun fəaliyyət sahəsi, istehsal və ya xidmət həcmi, istifadə etdiyi texnologiya və təşkilati strukturdan asılıdır.

Yeni layihənin başlanması və ya istehsalın genişləndirilməsi əlavə işçilərə ehtiyac yarada bilər. Avtomatlaşdırma isə bəzi ənənəvi vəzifələrə tələbi azaldaraq yeni texniki peşələrə ehtiyacı artıra bilər.

Buna görə işçi qüvvəsinin planlaşdırılması zamanı yalnız əməkdaşların sayı deyil, tələb olunan ixtisas və bacarıqlar da nəzərə alınır.

İşçi qüvvəsinin planlaşdırılması

İşçi qüvvəsinin planlaşdırılması təşkilatın cari və gələcək fəaliyyətini həyata keçirmək üçün neçə əməkdaşa və hansı bacarıqlara ehtiyac duyacağını müəyyənləşdirməyə xidmət edir.

Bu proses zamanı mövcud əməkdaşların sayı və kompetensiyaları, vakansiyalar, iş yükü, növbəli iş rejimi, yeni layihələr və gələcək kadr ehtiyacları qiymətləndirilə bilər.

Düzgün planlaşdırma işçi çatışmazlığının və ya ehtiyacdan artıq əmək resurslarının yaranması riskini azaltmağa kömək edir.

Mövsümi və müvəqqəti işçi qüvvəsi

Bəzi iqtisadi fəaliyyətlərdə işçi qüvvəsinə tələb il ərzində dəyişir. Kənd təsərrüfatı, turizm, tikinti, logistika və tədbirlərin təşkili kimi sahələrdə müəyyən dövrlərdə əlavə əməkdaşlara ehtiyac yarana bilər.

Belə hallarda mövsümi və ya müvəqqəti işçi qüvvəsindən istifadə edilir.

İşin müvəqqəti xarakter daşıması əməyin mühafizəsi, təlim və digər işçi hüquqları ilə bağlı tələblərin əhəmiyyətini aradan qaldırmır.

İşçi qüvvəsi və məhsuldarlıq

İşçi qüvvəsinin sayı ilə əmək məhsuldarlığı fərqli göstəricilərdir. Daha çox əməkdaşın olması avtomatik olaraq daha yüksək məhsuldarlıq demək deyil.

Məhsuldarlığa işçilərin bacarıqları, texnologiya, iş proseslərinin təşkili, avadanlıqların vəziyyəti, idarəetmə və iş şəraiti kimi amillər təsir göstərir.

Təlim, texnoloji yenilənmə və proseslərin optimallaşdırılması eyni işçi qüvvəsi ilə daha yüksək nəticə əldə etməyə imkan verə bilər.

İşçi qüvvəsi və əməyin mühafizəsi

İşçi qüvvəsinin idarə olunmasında təhlükəsiz və sağlam iş şəraitinin yaradılması əsas məsələlərdən biridir.

İşçilər gördükləri işlə bağlı təhlükələr barədə məlumatlandırılmalı, uyğun təlim keçməli və zəruri hallarda fərdi mühafizə vasitələri ilə təmin edilməlidirlər.

Risklərin qiymətləndirilməsi, təhlükəsiz iş üsulları, tibbi nəzarət tələb olunan fəaliyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və fövqəladə hallara hazırlıq işçi qüvvəsinin təhlükəsiz idarə edilməsinin mühüm elementləridir.

İşçi qüvvəsi və insan resursları

“İşçi qüvvəsi” və “insan resursları” yaxın anlayışlar olsa da, istifadə kontekstləri fərqlənir.

İşçi qüvvəsi daha çox əmək bazarı, məşğulluq və iqtisadi statistika kontekstində işlədilir. İnsan resursları isə təşkilat daxilində əməkdaşların işə qəbulu, inkişafı, fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, motivasiyası və digər kadr proseslərini əhatə edən idarəetmə anlayışıdır.

Buna görə işçi qüvvəsi iqtisadi və statistik kateqoriya kimi daha geniş məna daşıya bilər.

İşçi qüvvəsinin iqtisadi əhəmiyyəti

İşçi qüvvəsinin sayı, strukturu və bacarıq səviyyəsi ölkənin iqtisadi inkişaf imkanlarına birbaşa təsir edən amillərdəndir.

İqtisadiyyatın yeni sahələrə keçidi yeni peşələrə ehtiyac yarada, bəzi ənənəvi peşələrə tələbi isə dəyişə bilər. Təhsil və peşə hazırlığı sisteminin əmək bazarının real ehtiyaclarına uyğunlaşması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İşçi qüvvəsi haqqında göstəricilər məşğulluq siyasətinin hazırlanması, əmək bazarının təhlili, biznesin kadr planlaşdırması və iqtisadi inkişafın qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur.