İstiqlal ordeni

“İstiqlal” ordeni Azərbaycan Respublikasının yüksək dövlət təltiflərindən biridir. Orden milli azadlıq hərəkatında müstəsna xidmətləri, Azərbaycan dövləti və xalqı qarşısında xüsusilə görkəmli xidmətləri, eləcə də milli dövlət quruculuğunda xüsusi xidmətləri olan Azərbaycan vətəndaşlarının təltif edilməsi üçün nəzərdə tutulub. Hazırda Azərbaycanın ən yüksək dövlət təltifi “Heydər Əliyev” ordenidir və “İstiqlal” ordeni dövlət ordenlərinin qanunvericilikdəki siyahısında ondan sonra göstərilir.

“İstiqlal” ordeni nə vaxt təsis edilib?
Müstəqil Azərbaycanın dövlət təltifləri sisteminin formalaşdırılması 1990-cı illərin əvvəllərinə təsadüf edir. “Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında” Qanun 10 noyabr 1992-ci ildə qəbul edilib və “İstiqlal” ordeni həmin qanunla təsis olunan dövlət ordenlərindən biri olub.

Ordenin statutu 6 dekabr 1993-cü il tarixli 754 nömrəli Qanunla təsdiq edilib. Sonrakı qanunvericilik dəyişiklikləri ilə onun təsvirinə də düzəlişlər edilib. Prezident Kitabxanasının dövlət rəmzləri və atributlarına dair materialında ordenin hazırkı təsvirinin 6 fevral 1998-ci il tarixli qanunla təsdiq edildiyi göstərilir.

“İstiqlal” ordeni kimlərə verilir?
Ordenin rəsmi statutuna əsasən, “İstiqlal” ordeni Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına üç əsas xidmət istiqaməti üzrə verilir: ölkədə milli azadlıq hərəkatında müstəsna xidmətlərə, Azərbaycan dövləti və xalqı qarşısında xüsusilə görkəmli xidmətlərə və milli dövlət quruculuğu işlərində xüsusi xidmətlərə görə.

Bu meyarlar ordenin adi peşə nailiyyətinə görə deyil, dövlət və cəmiyyət üçün xüsusi miqyas daşıyan xidmətlərin qiymətləndirilməsi məqsədi daşıdığını göstərir. Praktikada “İstiqlal” ordeni mədəniyyət, elm, səhiyyə, ictimai-siyasi həyat və sosial-iqtisadi inkişaf kimi müxtəlif sahələrdə böyük xidmətləri olan şəxslərə təqdim edilib. Məsələn, Prezidentin sərəncamları ilə Rasim Balayev Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında böyük xidmətlərinə, Yaqub Eyyubov sosial-iqtisadi inkişafda böyük xidmətlərinə, Cəmil Əliyev isə tibb elmi və səhiyyənin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə bu ordenlə təltif olunub.

“İstiqlal” ordeni ilə kim təltif edir?
Dövlət təltiflərinin verilməsi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin konstitusion səlahiyyətlərinə daxildir. Müasir təltif sərəncamlarında bunun hüquqi əsası kimi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 23-cü bəndi göstərilir. Prezident konkret şəxsin xidmətlərini nəzərə alaraq onun “İstiqlal” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında sərəncam imzalayır.

Məsələn, 29 mart 2025-ci il tarixli sərəncamla Şəfiqə Məmmədova Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında böyük xidmətlərinə görə, 22 oktyabr 2025-ci ildə Yaqub Eyyubov Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafında böyük xidmətlərinə görə, 29 mart 2026-cı ildə isə Cəmil Əliyev tibb elmi və səhiyyənin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə “İstiqlal” ordeni ilə təltif edilib.

“İstiqlal” ordeninin dövlət təltifləri arasında yeri
“İstiqlal” ordeni təsis edilərkən Azərbaycanın ən yüksək dövlət təltifi idi. Lakin 2005-ci ildə “Heydər Əliyev” ordeninin təsis edilməsindən sonra dövlət təltifləri sistemində ən yüksək pilləyə “Heydər Əliyev” ordeni keçib. Qanunvericilikdə ordenlərin siyahısı “Heydər Əliyev” ordeni ilə başlayır və onun ardınca “Zəfər”, “Qarabağ” və “İstiqlal” ordenləri göstərilir.

Buna görə “İstiqlal” ordenini hazırda “Azərbaycanın ən yüksək dövlət təltifi” adlandırmaq düzgün deyil. Bu status “Heydər Əliyev” ordeninə aiddir. “İstiqlal” isə Azərbaycanın yüksək səviyyəli dövlət ordenlərindən biri olaraq qalır.

“İstiqlal” ordeninin görünüşü
Ordenin rəsmi təsvirinə əsasən, onun əsas kompozisiyası bir-birinin üzərinə yerləşdirilmiş iki səkkizguşəli gümüş ulduzdan ibarətdir. Üstdə yerləşən ulduzun mərkəzində mavi mina ilə örtülmüş dairəvi lövhə, onun üzərində qanadlarını açmış quş və qanadların arasında səkkizguşəli ulduz təsviri yerləşir. Kompozisiyada “İstiqlal” sözü də əks olunub.

Ordenin simvolikası onun adı və təltif edilmə meyarları ilə əlaqəlidir. “İstiqlal” sözü müstəqillik və azadlıq anlayışını ifadə edir və ordenin statutunda milli azadlıq hərəkatındakı xidmətlərin ayrıca qeyd edilməsi də bu məzmunla birbaşa bağlıdır.

“İstiqlal” ordeni necə taxılır?
Rəsmi statuta görə, “İstiqlal” ordeni döşün sol tərəfində taxılır. Təltif olunan şəxsin Azərbaycan Respublikasının başqa orden və medalları da varsa, “İstiqlal” ordeni onlardan əvvəl yerləşdirilir.

Bəxtiyar Vahabzadə və “İstiqlal” ordeni
“İstiqlal” ordeni Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətinin görkəmli nümayəndələrinə də təqdim olunub. Onlardan biri Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadədir. Şair milli azadlıq, Vətən, Azərbaycan dili və dövlətçilik ideyalarının ədəbi ifadəsində mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdən biri kimi bu yüksək dövlət təltifinə layiq görülüb.

Sonrakı illərdə mədəniyyət və ədəbiyyat nümayəndələrindən Fikrət Qoca, Nəriman Həsənzadə, Rasim Balayev və Şəfiqə Məmmədova kimi tanınmış şəxslər də “İstiqlal” ordeni ilə təltif ediliblər. Rəsmi sərəncamlarda onların Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xüsusi və ya böyük xidmətləri təltifin əsas səbəbi kimi göstərilib.

“İstiqlal” ordeninin əhəmiyyəti
“İstiqlal” ordeninin mahiyyəti onun statutunda müəyyən edilmiş xidmət meyarlarında aydın görünür. Orden Azərbaycanın müstəqilliyi və milli dövlətçilik ideyaları ilə əlaqəli olmaqla yanaşı, dövlət və xalq qarşısında xüsusilə görkəmli xidmətlərin yüksək səviyyədə qiymətləndirilməsinin formalarından biridir. Məhz buna görə bu təltif elm, mədəniyyət, səhiyyə, dövlət idarəçiliyi və ictimai həyatın müxtəlif istiqamətlərində uzunmüddətli və xüsusi xidmətləri olan şəxslərə verilə bilir.