İstiqraz

İstiqraz dövlətin, şirkətin və ya digər emitentin maliyyə vəsaiti cəlb etmək məqsədilə buraxdığı borc qiymətli kağızıdır. İnvestor istiqraz aldıqda faktiki olaraq emitentə müəyyən müddətə borc verir. Emitent isə istiqrazın şərtlərindən asılı olaraq investorun qoyduğu əsas məbləği müəyyən edilmiş tarixdə geri qaytarmağı və kupon ödənişləri nəzərdə tutulubsa, həmin müddət ərzində faiz gəliri ödəməyi öhdəsinə götürür.

İstiqraz nədir?

İstiqraz borclanma alətidir. Şirkət və ya dövlət maliyyələşməyə ehtiyac duyduqda yalnız bank krediti götürməklə deyil, istiqraz buraxmaqla da investorların vəsaitini cəlb edə bilər.

Məsələn, şirkət müəyyən nominal dəyərə və beşillik müddətə istiqraz buraxır. İnvestor həmin istiqrazı əldə edir və şərtlərə uyğun olaraq dövri kupon gəliri ala bilər. Ödəniş müddəti başa çatdıqda isə istiqrazın əsas məbləği geri qaytarılır.

Lakin istiqraz bank əmanəti deyil və investisiyanın gəlirliliyi ilə yanaşı müəyyən riskləri də mövcuddur.

İstiqraz necə işləyir?

İstiqraz buraxan tərəf emitent adlanır. Emitent dövlət, bələdiyyə, bank, kommersiya şirkəti və qanunvericiliyin imkan verdiyi digər qurum ola bilər.

İstiqraz buraxılarkən onun nominal dəyəri, tədavül müddəti, faiz və ya kupon şərtləri, ödəniş tarixləri və digər xüsusiyyətləri müəyyən edilir.

İnvestor istiqrazı ilkin yerləşdirmə zamanı və ya qiymətli kağızın təkrar bazarda ticarəti mümkündürsə, başqa investordan ala bilər.

İstiqrazın nominal dəyəri

Nominal dəyər istiqraz buraxılarkən müəyyən edilən əsas məbləğdir. İstiqrazın müddəti başa çatdıqda emitentin investora qaytarmalı olduğu məbləğ adətən nominal dəyərlə əlaqələndirilir.

Lakin istiqrazın bazar qiyməti həmişə nominal dəyərinə bərabər olmur.

Məsələn, nominal dəyəri 1000 manat olan istiqraz bazarda 980 və ya 1020 manata satıla bilər. Qiymətə faiz dərəcələri, emitentin kredit riski, istiqrazın ödənişədək qalan müddəti və bazardakı tələb-təklif təsir göstərir.

Kupon gəliri nədir?

Kupon istiqraz sahibinə müəyyən dövrlərlə ödənilən faiz gəliridir.

Məsələn, nominal dəyəri 1000 manat və illik kupon dərəcəsi 8% olan istiqraz ildə 80 manat kupon gəliri verə bilər. Ödəniş ildə bir dəfə deyil, iki və ya daha çox hissədə həyata keçirilirsə, həmin məbləğ ödəniş qrafikinə uyğun bölünür.

Bütün istiqrazlar kuponlu olmur. Kuponsuz istiqrazlar nominal dəyərdən aşağı qiymətə yerləşdirilərək investorun gəlirini alış və geri ödəniş qiymətləri arasındakı fərqdən formalaşdıra bilər.

İstiqrazın gəlirliliyi

İstiqrazın kupon dərəcəsi ilə faktiki gəlirliliyi eyni anlayış deyil.

Kupon dərəcəsi istiqrazın nominal dəyərinə əsasən hesablanan faiz göstəricisidir. Gəlirlilik isə investorun istiqrazı hansı qiymətə aldığını, əldə etdiyi ödənişləri və istiqrazın müddətini nəzərə ala bilər.

Bazar qiyməti dəyişdikcə istiqrazın gəlirliliyi də dəyişir. Ümumiyyətlə, digər şərtlər sabit olduqda istiqrazın bazar qiyməti aşağı düşəndə onun gəlirliliyi yüksələ, qiyməti artdıqda isə gəlirliliyi azala bilər.

Ödəniş müddəti

Hər istiqrazın müəyyən ödəmə və ya tədavül müddəti ola bilər. Bu, emitentin əsas borcu hansı tarixdə geri qaytarmalı olduğunu göstərir.

İstiqrazlar müddətinə görə qısamüddətli, ortamüddətli və uzunmüddətli ola bilər. Konkret təsnifat bazardan və tətbiq edilən qaydalardan asılı olaraq dəyişə bilər.

İnvestor üçün müddət mühüm göstəricidir. Uzun müddətli istiqrazlar bazar faiz dərəcələrinin dəyişməsinə daha həssas ola bilər.

Dövlət istiqrazları

Dövlət istiqrazları dövlətin maliyyə vəsaiti cəlb etmək məqsədilə buraxdığı borc qiymətli kağızlarıdır.

Azərbaycanda dövlət istiqrazlarının emitenti Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyidir. Dövlət qiymətli kağızlarının yerləşdirilməsi və təkrar bazarda ticarəti kapital bazarının mühüm istiqamətlərindən biridir.

Dövlət istiqrazları ümumiyyətlə korporativ istiqrazlarla müqayisədə daha aşağı kredit riski ilə əlaqələndirilə bilər. Bununla belə, hər bir investisiya konkret emitent, valyuta, müddət və bazar şəraiti nəzərə alınmaqla ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Korporativ istiqrazlar

Korporativ istiqraz şirkətlərin maliyyə vəsaiti cəlb etmək üçün buraxdığı borc qiymətli kağızıdır.

Şirkət istiqraz buraxmaqla yeni layihələrin maliyyələşdirilməsi, mövcud borcların yenidən maliyyələşdirilməsi, biznesin genişləndirilməsi və digər məqsədlər üçün kapital cəlb edə bilər.

Korporativ istiqrazın risk səviyyəsi emitent şirkətin maliyyə vəziyyəti və borclarını ödəmək qabiliyyəti ilə sıx bağlıdır.

Bu səbəbdən yalnız təklif edilən yüksək faiz dərəcəsinə əsaslanaraq istiqraz seçmək düzgün yanaşma deyil.

İstiqraz və səhm arasındakı fərq

İstiqraz və səhm qiymətli kağız olsa da, investor üçün tamamilə fərqli hüquqi və iqtisadi münasibətlər yaradır.

Səhm alan investor şirkətin kapitalında müəyyən pay əldə edir. Səhmdar şirkətin fəaliyyətinin nəticəsindən asılı olaraq dividend ala və səhmin qiymət artımından gəlir əldə edə bilər.

İstiqraz sahibi isə adətən şirkətin sahibi deyil, onun kreditorlarından biridir. Emitent istiqrazın şərtlərinə uyğun olaraq borc öhdəliyini yerinə yetirməlidir.

Şirkətin maliyyə vəziyyəti pisləşdikdə həm səhm, həm də istiqraz sahibləri risklə üzləşə bilər, lakin onların hüquqları və ödəniş növbəliliyi eyni deyil.

İstiqraz və bank əmanəti

İstiqrazı bank depoziti ilə qarışdırmaq olmaz. Bank əmanətində şəxs vəsaitini banka yerləşdirir və müqavilədə nəzərdə tutulan şərtlərlə faiz əldə edir.

İstiqraz isə kapital bazarında istifadə olunan qiymətli kağızdır. Onun qiyməti təkrar bazarda dəyişə bilər və investor istiqrazı müddətindən əvvəl satdıqda alış qiymətindən aşağı qiymətə satmaq riski ilə qarşılaşa bilər.

Əmanətlərin sığortalanması ilə bağlı mexanizmlər də istiqrazlara avtomatik tətbiq edilmir. Buna görə iki maliyyə alətinin risk və gəlir xüsusiyyətləri ayrıca qiymətləndirilməlidir.

İstiqrazların əsas riskləri

İstiqrazlar sabit gəlirlə əlaqələndirilsə də, risksiz investisiya hesab edilmir.

Kredit riski emitentin faiz və ya əsas borc ödənişlərini vaxtında həyata keçirə bilməməsi ehtimalıdır.

Faiz dərəcəsi riski bazar faizlərinin dəyişməsi nəticəsində mövcud istiqrazların qiymətinin dəyişməsi ilə əlaqəlidir.

Likvidlik riski istiqrazı istənilən vaxt münasib qiymətə satmağın çətinləşməsi deməkdir.

Xarici valyutada buraxılmış istiqrazlarda isə investor əlavə olaraq valyuta məzənnəsi riski ilə qarşılaşa bilər.

İstiqrazın bazar qiyməti niyə dəyişir?

İstiqraz buraxıldıqdan sonra təkrar bazarda alınıb-satılırsa, onun qiyməti dəyişə bilər.

Mərkəzi bankların faiz siyasəti və bazar faizlərinin dəyişməsi istiqraz qiymətlərinə təsir edən əsas amillərdəndir. Yeni istiqrazlar daha yüksək gəlirliliklə buraxıldıqda aşağı kuponlu mövcud istiqrazlara tələbat azala bilər.

Emitentin maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi də istiqrazın qiymətini aşağı sala bilər. Əksinə, kredit qabiliyyətinin yaxşılaşması qiymətə müsbət təsir göstərə bilər.

Azərbaycanda istiqraz bazarı

Azərbaycanda istiqrazlar kapital bazarının əsas maliyyə alətlərindən biridir. Bazarda dövlət və korporativ istiqrazlarla yanaşı müxtəlif şərtlərlə buraxılan digər borc qiymətli kağızları da mövcud ola bilər.

Qiymətli kağızların ticarətində Bakı Fond Birjası mühüm infrastrukturlardan biridir. Kapital bazarının tənzimlənməsi isə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankının səlahiyyətlərinə daxildir.

İnvestor istiqraz almadan əvvəl emissiya prospektini və ya buraxılış şərtlərini, emitentin maliyyə vəziyyətini, gəlirliliyi, müddəti, valyutanı, ödəniş qrafikini və mövcud riskləri qiymətləndirməlidir.

İstiqraz investisiya vasitəsi kimi

İstiqrazlar investisiya portfelində gəlir əldə etmək və aktivləri müxtəlif maliyyə alətləri arasında bölüşdürmək məqsədilə istifadə edilə bilər.

Lakin “istiqraz sabit gəlirli alətdir” ifadəsi onun gəlirinin və ya əsas məbləğinin bütün hallarda zəmanətli olması demək deyil. Risk emitentdən, istiqrazın şərtlərindən və bazar vəziyyətindən asılıdır.

Buna görə istiqrazın faiz dərəcəsi ilə yanaşı, həmin gəlirin qarşılığında investorun hansı riskləri qəbul etdiyi də əsas qiymətləndirmə meyarlarından biridir.