İynə

İynə ucu iti, nazik quruluşa malik alətlərin ümumi adıdır. Azərbaycan dilində bu söz tikiş iynəsi, tibbi iynə, patefon iynəsi və başqa nazik, iti vasitələr haqqında işlədilir. Tibbi kontekstdə iynə əsasən şprisə birləşdirilərək dərman və digər uyğun maddələrin orqanizmə yeridilməsi, qan nümunəsinin götürülməsi və damar girişinin yaradılması kimi prosedurlarda istifadə olunan steril tibbi vasitəni ifadə edir.

İynə nədir?

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “iynə” sözünün bir neçə mənası göstərilir. Ənənəvi mənada iynə tikiş üçün istifadə edilən, bir ucu iti, digər tərəfində sap keçirmək üçün gözü olan nazik metal alətdir.

Tibbdə isə iynə dəri və toxumaları keçmək üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi tibbi vasitədir. Gündəlik danışıqda “iynə” sözü bəzən inyeksiyanın və ya vurulan dərmanın özünü də ifadə edir.

Bu səbəbdən sözün dəqiq mənası istifadə olunduğu kontekstdən asılıdır.

Tibbi iynə

Tibbi iynə müxtəlif diaqnostik və müalicəvi prosedurlarda istifadə edilən iti tibbi vasitədir.

Ən geniş yayılmış nümunələrdən biri şpris iynəsidir. İynə şprisə birləşdirildikdə müəyyən dərmanların və vaksinlərin orqanizmə yeridilməsinə imkan verir.

Tibbi iynələr həmçinin qan nümunələrinin götürülməsi, venoz giriş və digər xüsusi tibbi prosedurlarda istifadə oluna bilər. Bu məqsədlər üçün nəzərdə tutulan iynələrin quruluşu və ölçüləri eyni deyil.

İynə və şpris arasındakı fərq

İynə ilə şpris eyni tibbi vasitə deyil.

Şpris mayenin çəkilməsi və xaric edilməsi üçün silindr və porşendən ibarət cihazdır. İynə isə şprisə birləşdirilə bilən nazik və iti hissədir.

Bəzi məhsullarda iynə şprisdən ayrı olur və istifadədən əvvəl birləşdirilir. Digər sistemlərdə isə iynə şprislə birlikdə vahid konstruksiyanın hissəsi ola bilər.

Müasir tibbdə iynəsiz inyeksiya sistemləri də mövcuddur. Buna görə bütün inyeksiyaların mütləq klassik iynə və şpris kombinasiyası ilə aparılması tələb olunmur.

İnyeksiya iynələri

İnyeksiya dərman və ya digər uyğun maddənin orqanizmə yeridilməsi üçün həyata keçirilən tibbi prosedurdur.

İnyeksiyanın tətbiq olunduğu nahiyə və toxumaya görə müxtəlif üsullar mövcuddur. Əzələdaxili, dərialtı və dəridaxili inyeksiyalar buna nümunədir.

Hər prosedur üçün iynənin ölçüsü və digər xüsusiyyətləri fərqli ola bilər. Seçim preparatın xüsusiyyətləri, inyeksiyanın növü, pasiyentin anatomik xüsusiyyətləri və klinik ehtiyac nəzərə alınaraq aparılır.

Venoz iynələr və qan götürülməsi

İynələr venadan qan nümunəsi götürülməsi üçün də istifadə edilir. Bu prosedur flebotomiya adlanır.

Qan götürülməsi üçün müxtəlif sistemlər mövcuddur. Bəzi hallarda vakuumlu qan toplama sistemlərindən və ya xüsusi qan götürmə iynələrindən istifadə olunur.

“Butterfly” kimi tanınan qanadlı iynə də müəyyən venoz prosedurlarda istifadə edilən tibbi vasitələrdən biridir.

Venadan qan götürülməsi zamanı düzgün identifikasiya, əl gigiyenası, uyğun avadanlıq və istifadə edilmiş iti alətlərin təhlükəsiz utilizasiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İynənin ölçüsü

Tibbi iynələr müxtəlif uzunluq və diametrlərdə istehsal olunur. Diametrin göstərilməsində Gauge – G sistemi geniş istifadə edilir.

Gauge sistemində rəqəmlə iynənin diametri arasında əks əlaqə mövcuddur: G göstəricisi böyüdükcə iynənin xarici diametri adətən kiçilir.

Lakin iynə seçimi yalnız Gauge göstəricisinə əsaslanmır. İynənin uzunluğu, tətbiq ediləcək prosedur və konkret tibbi vasitənin xüsusiyyətləri də nəzərə alınır.

İynənin əsas hissələri

Klassik hipodermik iynə bir neçə əsas konstruktiv hissədən ibarətdir.

İynənin şprisə birləşən hissəsi konnektor və ya hub adlandırılır. Əsas uzun metal hissə içi boş nazik borudan ibarətdir. Uc hissə isə toxumaya daxil olmağı asanlaşdıracaq şəkildə iti hazırlanır.

İynənin daxilindəki kanal mayenin şprisdən toxumaya və ya əks istiqamətdə hərəkət etməsinə imkan verir.

Konstruksiya iynənin hansı tibbi məqsəd üçün nəzərdə tutulmasından asılı olaraq dəyişə bilər.

Steril və birdəfəlik iynələr

Müasir səhiyyədə inyeksiya təhlükəsizliyinin əsas prinsiplərindən biri hər prosedur üçün uyğun steril avadanlığın istifadə edilməsidir.

İynə və şprisin başqa pasiyent üçün təkrar istifadəsi qanla ötürülən infeksiyaların yayılmasına səbəb ola bilər. Buna görə birdəfəlik vasitələr istifadə edildikdən sonra yenidən tətbiq edilməməlidir.

Vaksinasiya sahəsində avtomatik bloklanan – auto-disable şprislər də istifadə olunur. Belə sistemlər təkrar istifadənin qarşısını almaq üçün xüsusi mexanizmlə hazırlanır.

İynə batması riski

İstifadə edilmiş tibbi iynə səhiyyə işçiləri üçün bioloji təhlükə yarada bilər. İynənin təsadüfən dəriyə batması qanla ötürülən infeksiyalara peşəkar məruz qalma riski ilə əlaqəlidir.

Bu səbəbdən istifadə olunmuş iynələrin adi məişət tullantıları ilə birlikdə atılması düzgün deyil.

Səhiyyə müəssisələrində iynələr və digər iti tibbi tullantılar deşilməyə davamlı xüsusi konteynerlərə atılır. Belə konteynerlər iti tibbi tullantıların təhlükəsiz toplanmasına xidmət edir.

Təhlükəsizlik mexanizmi olan iynə və şpris sistemlərinin tətbiqi də iynə batması hadisələrinin qarşısının alınmasına yönəlmiş tədbirlərdən biridir.

Tikiş iynəsi

İynə yalnız tibbi vasitə deyil. Sözün ən qədim və geniş yayılmış istifadələrindən biri tikişlə bağlıdır.

Tikiş iynəsi adətən metaldan hazırlanmış nazik alətdir. Onun iti ucu parçadan keçməyə, iynə gözü isə sapın keçirilməsinə xidmət edir.

Əl tikişi üçün müxtəlif ölçülü iynələr mövcuddur. Tikiş maşınlarında isə əl iynəsindən konstruktiv olaraq fərqlənən xüsusi maşın iynələri istifadə edilir.

İynənin növü parça, sap və görüləcək tikiş işinin xüsusiyyətlərinə uyğun seçilir.

Tibbi və tikiş iynəsinin fərqi

Tibbi iynə ilə tikiş iynəsinin əsas oxşarlığı onların nazik və iti quruluşa malik olmasıdır. Funksiyaları isə tamamilə fərqlidir.

Tikiş iynəsində sapın keçirilməsi üçün göz olur və əsas məqsəd materialların tikilməsidir.

Hipodermik tibbi iynə isə içi boş kanala malikdir və mayenin orqanizmə yeridilməsi və ya müəyyən tibbi prosedurlarda bədəndən maye götürülməsi üçün istifadə oluna bilər.

Cərrahiyyədə toxumaların tikilməsi üçün istifadə edilən cərrahi iynələr isə ayrıca tibbi alət qrupudur və adi tikiş iynələrindən fərqlənir.

İynənin təhlükəsiz istifadəsi

İynənin təhlükəsizliyi onun istifadə sahəsinə uyğun qiymətləndirilməlidir. Tibbi iynələrdə əsas məsələlər sterillik, düzgün istifadə və təhlükəsiz utilizasiyadır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının yanaşmasına görə təhlükəsiz inyeksiya pasiyentə zərər verməməli, səhiyyə işçisini qarşısı alına bilən riskə məruz qoymamalı və cəmiyyət üçün təhlükəli tullantı yaratmamalıdır.

Bu prinsiplər tibbi iynənin sadə bir alət olmasına baxmayaraq, onun düzgün istifadəsi və utilizasiyasının pasiyent və səhiyyə işçilərinin təhlükəsizliyində mühüm rol oynadığını göstərir.