Jeod

Jeod süxurun daxilində yaranan, iç səthi müxtəlif mineral kristalları ilə örtülmüş boşluqlu geoloji formasiyadır. Xaricdən adi daş kimi görünə bilən jeod sındırıldıqda və ya kəsildikdə onun daxilində kvars, ametist, kalsit, xalsedon və başqa mineralların kristalları görünə bilər. Jeodlar əsasən vulkanik və çökmə süxurlarında yaranır və mineral kolleksiyalarında dekorativ görünüşünə görə xüsusi maraq doğurur.

Jeod nədir?
Jeod içərisində boşluq olan və həmin boşluğun divarlarında mineral kristallarının inkişaf etdiyi süxur quruluşudur. Jeodun xarici hissəsi çox vaxt kobud və sadə görünür, daxili hissəsində isə parlaq kristallar yerləşə bilər.
Jeodlar adətən dairəvi, oval və ya qeyri-müntəzəm formada olur. Ölçüləri bir neçə santimetrdən iri bloklara qədər dəyişə bilər.

Jeod necə yaranır?
Jeodların yaranması üçün əvvəlcə süxur daxilində boşluq formalaşmalıdır. Vulkanik süxurlarda bu boşluqlar lava daxilində qalan qaz qabarcıqları nəticəsində yarana bilər. Çökmə süxurlarında isə üzvi qalıqların və ya başqa materialların həll olması boşluq yarada bilər.
Sonradan mineral maddələrlə zəngin yeraltı sular bu boşluqlara daxil olur. Su buxarlandıqca və ya kimyəvi şərait dəyişdikcə minerallar boşluğun divarlarında çökməyə başlayır və zamanla kristallar əmələ gəlir.

Jeodun daxili quruluşu
Jeodun içərisində çox vaxt bir neçə mineral təbəqəsi olur. Xarici hissəyə yaxın zonada xalsedon və ya mikrokristallik kvars qatı formalaşa bilər.
Daha sonra boşluğun mərkəzinə doğru iri kvars, ametist və ya kalsit kristalları inkişaf edə bilər. Bu səbəbdən jeod kəsildikdə müxtəlif rəng və teksturaya malik halqavari qatlar görünə bilər.

Kvars jeodu
Kvars jeodları ən geniş yayılmış növlərdəndir. Onların daxilində şəffaf, ağ və ya boz rəngli kvars kristalları ola bilər.
Kvars kristallarının ölçüsü jeodun yaranma şəraiti və mineral məhlulun tərkibindən asılıdır. Bəzi nümunələrdə kristallar çox xırda, digərlərində isə iri və aydın formalı olur.

Ametist jeodu
Ametist jeodu daxilində bənövşəyi kvars kristallarının olduğu jeod növüdür. Ametist kvarsın bənövşəyi rəngli formasıdır və rəngi dəmir izləri ilə təbii radiasiyanın təsiri nəticəsində yaranır.
Braziliya və Uruqvay iri ametist jeodları ilə xüsusilə tanınır. Belə nümunələr kolleksiya və dekorativ məqsədlərlə geniş istifadə olunur.

Kalsit jeodları
Bəzi jeodların daxilində kalsit kristalları inkişaf edir. Kalsit ağ, rəngsiz, sarımtıl və müxtəlif digər tonlarda ola bilər.
Kalsit kristalları çox vaxt romboedrik və ya müxtəlif prizmatik formalar göstərir. Bəzi jeodlarda kvars və kalsit eyni boşluqda birlikdə inkişaf edə bilər.

Jeod və aqata əlaqəsi
Jeodların xarici və daxili divarlarında tez-tez xalsedon və aqata bənzər zolaqlı qatlar görünür. Bu qatlar silisiumlu məhlulların təkrar-təkrar çökməsi nəticəsində yaranır.
Jeodun boşluğu tamamilə mineral materialla dolarsa, nəticədə bərk aqata bənzər kütlə yarana bilər. Buna görə aqata və jeodların yaranma prosesləri bəzi geoloji mühitlərdə bir-biri ilə sıx əlaqəlidir.

Jeod və druz
Jeodla druz anlayışları bəzən qarışdırılır. Druz süxur səthinin çoxsaylı xırda kristallarla örtülməsinə deyilir.
Jeod isə qapalı və ya yarı qapalı boşluq daxilində belə kristalların formalaşdığı geoloji quruluşdur. Bir jeodun daxili səthi eyni zamanda druz quruluşuna malik ola bilər.

Jeodların ölçüləri
Jeodların ölçüsü çox müxtəlifdir. Kiçik jeodlar ovuc ölçüsündə ola bilər, iri nümunələr isə insan boyundan böyük ölçüyə çata bilər.
Xüsusilə Cənubi Amerikada tapılmış bəzi ametist jeodları iri ölçüləri və sıx kristal örtüyü ilə məşhurdur.

Jeodların rəngləri
Jeodun rəngi daxilindəki mineral tərkibindən asılıdır. Kvars və xalsedon ağ, boz və şəffaf tonlar yarada bilər. Ametist bənövşəyi, dəmir oksidləri sarı və qırmızı, bəzi kalsit növləri isə ağ və sarımtıl rənglər verir.
Bu səbəbdən hər jeod özünəməxsus rəng və kristal quruluşuna malik ola bilər.

Jeodların tapıldığı yerlər
Jeodlar dünyanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinir. Braziliya, Uruqvay, Meksika və ABŞ jeod yataqları ilə tanınan ölkələr sırasındadır.
Onlar xüsusilə qədim vulkanik süxurların və müəyyən çökmə formalarının geniş yayıldığı ərazilərdə formalaşa bilər.

Jeodların kolleksiya dəyəri
Jeodlar mineral kolleksiyaçıları arasında geniş maraq doğurur. Onların dəyərinə ölçü, kristalların rəngi, şəffaflığı, bütövlüyü və ümumi estetik görünüş təsir edir.
Nadir rənglərə və iri, yaxşı formalaşmış kristallara malik jeodlar kolleksiya bazarında daha yüksək qiymətləndirilə bilər.

Dekorativ istifadəsi
Jeodlar interyer dizaynında dekorativ obyekt kimi də istifadə olunur. İri ametist jeodları, kəsilmiş aqata jeodları və cilalanmış nümunələr ev, ofis və sərgi məkanlarında nümayiş etdirilə bilər.
Kiçik jeodlardan suvenir, kulon və müxtəlif dekorativ məhsullar da hazırlanır.

Jeodun açılması
Jeodun daxilində hansı mineralın olduğunu xaricdən dəqiq müəyyənləşdirmək çox vaxt mümkün olmur. Bu səbəbdən kolleksiya üçün toplanmış jeodlar xüsusi alətlərlə kəsilir və ya ehtiyatla sındırılır.
Kəsilmiş səthlər cilalandıqda mineral qatların və kristalların quruluşu daha aydın görünür.

Geologiyada əhəmiyyəti
Jeodlar yeraltı suların tərkibi, mineral çökmə prosesləri və süxurlarda boşluqların yaranma şəraiti haqqında məlumat verir.
Onların mineral qatları müəyyən ərazidə baş vermiş hidrotermal və kimyəvi proseslərin mərhələlərini öyrənmək üçün faydalı ola bilər.