Kalsit

Kalsit kalsium karbonatdan ibarət geniş yayılmış mineraldır və kimyəvi formulu CaCO₃ şəklində göstərilir. O, əhəngdaşı və mərmər kimi süxurların əsas tərkib hissələrindən biridir, həmçinin mağaralarda stalaktit və stalaqmitlərin yaranmasında iştirak edir. Kalsit şəffaf, ağ, sarı, boz, çəhrayı və müxtəlif digər rənglərdə rast gəlinə bilər və geologiya, tikinti, sənaye və mineralogiyada mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Kalsit nədir?

Kalsit karbonat mineralları qrupuna daxildir. Onun əsas kimyəvi komponentləri kalsium, karbon və oksigendir. Təbiətdə çox geniş yayıldığı üçün Yer qabığında ən çox rast gəlinən minerallardan biri hesab olunur.

Kalsit həm iri kristallar, həm də xırda dənəli kütlələr şəklində əmələ gələ bilər. Bəzi nümunələr tam şəffaf, digərləri isə yarımşəffaf və ya qeyri-şəffaf olur.

Kimyəvi tərkibi və kristal quruluşu

Kalsitin kimyəvi formulu CaCO₃-dür. O, triqonal kristal sistemində kristallaşır və müxtəlif kristal formalar yarada bilir.

Kalsit kristallarının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri mükəmməl romboedrik parçalanmadır. Mineral mexaniki təsir nəticəsində müəyyən istiqamətlər üzrə asanlıqla ayrıla bilər.

Kalsitin kristal quruluşu onun optik və fiziki xüsusiyyətlərinə birbaşa təsir göstərir.

Kalsitin sərtliyi

Kalsitin Mohs şkalası üzrə sərtliyi 3-dür. Bu göstərici mineralın nisbətən yumşaq olduğunu göstərir.

Mohs sərtlik şkalasında kalsit üçüncü etalon mineral kimi istifadə olunur. O, gipsdən daha sərt, flüoritdən isə daha yumşaqdır.

Nisbətən aşağı sərtliyinə görə kalsit daha sərt materiallarla asanlıqla cızıla bilər.

Kalsitin rəngi

Saf kalsit adətən rəngsiz və ya ağ olur. Lakin mineralın tərkibindəki müxtəlif elementlər və qarışıqlar ona sarı, çəhrayı, qırmızımtıl, yaşıl, mavi, boz və qəhvəyi çalarlar verə bilər.

Rəng müxtəlifliyi kalsitin dekorativ mineral kimi maraq doğurmasına səbəb olur. Bəzi şəffaf nümunələr mineral kolleksiyalarında xüsusi qiymətləndirilir.

İkiqat şüasındırma xüsusiyyəti

Şəffaf kalsit kristallarının ən maraqlı optik xüsusiyyətlərindən biri güclü ikiqat şüasındırmadır. Kristalın arxasındakı yazı və ya obyektə baxıldıqda görüntü ikiqat görünə bilər.

Bu xüsusiyyət xüsusilə optik cəhətdən təmiz kalsit kristallarında aydın müşahidə olunur. Tarixən belə kristallar optik tədqiqatlarda istifadə edilib.

Kalsit və turşu reaksiyası

Kalsitin müəyyənləşdirilməsində geniş istifadə olunan üsullardan biri onun zəif xlorid turşusu ilə reaksiyasıdır. Turşu kalsitlə təmas etdikdə karbon qazı ayrılır və səthdə qabarcıqlar görünür.

Bu xüsusiyyət geoloqların sahə şəraitində kalsit və kalsit tərkibli süxurları müəyyən etməsinə kömək edir.

Kalsit necə yaranır?

Kalsit müxtəlif geoloji proseslər nəticəsində formalaşa bilər. O, dəniz və göl mühitlərində kimyəvi və bioloji çökmə nəticəsində yaranır.

Bir çox dəniz orqanizmi qabıq və skeletlərini kalsium karbonatdan qurur. Bu materialların uzun müddət toplanması və sıxlaşması əhəngdaşı kimi çökmə süxurlarının yaranmasına gətirib çıxara bilər.

Kalsit hidrotermal damarlar və metamorfik süxurlarda da formalaşa bilər.

Əhəngdaşında kalsit

Əhəngdaşı əsasən kalsitdən ibarət çökmə süxurudur. O, dəniz orqanizmlərinin qalıqlarının toplanması və ya kalsium karbonatın kimyəvi çökməsi nəticəsində yarana bilər.

Əhəngdaşı sement, əhəng və digər tikinti materiallarının istehsalında mühüm xammaldır. Buna görə kalsit dolayısı ilə tikinti sənayesinin əsas mineral resurslarından biridir.

Mərmərdə kalsit

Mərmər əhəngdaşının yüksək temperatur və təzyiq altında metamorfizmə uğraması nəticəsində yaranır. Bu proses zamanı kalsit kristalları yenidən kristallaşaraq daha iri struktur yarada bilər.

Bir çox mərmər növünün əsas mineral komponenti məhz kalsitdir. Mərmərin rəngi və naxışı isə əlavə minerallar və qarışıqlardan asılı olur.

Mağaralarda kalsit

Kalsit mağaralarda stalaktit, stalaqmit və digər speleotemlərin əsas mineral komponentlərindən biridir.

Karbon qazı ilə zəngin yeraltı su əhəngdaşından keçərkən kalsium karbonatı həll edə bilər. Su mağara boşluğuna daxil olduqda karbon qazının bir hissəsi ayrılır və kalsit yenidən çökür.

Uzun müddət davam edən bu proses mağara daxilində müxtəlif formalı mineral strukturlar yaradır.

Kalsitin sənayedə istifadəsi

Kalsit tikinti, sement, şüşə, kağız, boya, plastik və digər sənaye sahələrində istifadə olunur. Xırdalanmış kalsit müxtəlif məhsullarda doldurucu material kimi tətbiq edilə bilər.

Yüksək təmizlikli kalsium karbonat kağız və boya sənayesində səthin xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunur.

Kalsit həmçinin kənd təsərrüfatında torpağın turşuluğunu azaltmaq üçün istifadə edilən əhəng materiallarının əsas komponentlərindən biridir.

Kalsit və aragonit

Kalsit və aragonit eyni kimyəvi formulaya — CaCO₃ — malik minerallardır, lakin onların kristal quruluşları fərqlidir.

Bu cür maddələr polimorf adlandırılır. Eyni kimyəvi tərkibə malik olmalarına baxmayaraq, kristal quruluş fərqi onların fiziki xüsusiyyətlərinə təsir göstərir.

Kalsit normal səth şəraitində aragonitlə müqayisədə daha sabit formadır.

Kalsitin geologiyada əhəmiyyəti

Kalsit geoloji proseslərin öyrənilməsində mühüm mineraldır. Onun mövcudluğu süxurun yaranma şəraiti, çökmə mühiti və sonrakı geoloji dəyişikliklər haqqında məlumat verə bilər.

Kalsit karbon dövranında da rol oynayır. Okeanlarda və çökmə süxurlarında kalsium karbonatın toplanması karbonun uzunmüddətli geoloji saxlanma formalarından biridir.