Kazan qarmon

Kazan qarmonu: Tatar xalq musiqisinin coşqun səsi Dünya musiqi mədəniyyətində körüklü-klavişli alətlər ailəsi öz rəngarəngliyi ilə seçilir. Bu ailənin ən xüsusi, melodik və fərqli tembrə malik nümayəndələrindən biri də "Kazan qarmonu"dur (tatarca: Казан гармуны). Tatarıstanın paytaxtı Kazan şəhərinin və tatar xalq musiqi mədəniyyətinin vizit kartı sayılan bu unikal alət, XIX əsrin ortalarından etibarən formalaşmağa başlamış və özünəməxsus akustik quruluşu ilə digər regional qarmon növlərindən kəskin şəkildə fərqlənmişdir. Yarandığı tarixi mühit Kazan qarmonunun tarixi rus qarmon sənayesinin (xüsusilə Tula və Nijni Novqorod məktəblərinin) inkişafı ilə paralel başlasa da, tatar sənətkarları aləti yerli xalqın musiqi duyumuna — pentatonik (beştonlu) musiqi sisteminə uyğunlaşdırdılar. XIX əsrin sonlarında Kazanda artıq onlarla fərdi qarmon emalatxanası fəaliyyət göstərirdi. Bu sənətkarlar alətin korpusunu nəfis ağac oymaları, sədəf mozaikalar və metal detallarla bəzəyərək onu həm də bir tətbiqi sənət əsərinə çevirirdilər. Texniki quruluşu və səslənmə xüsusiyyətləri Kazan qarmonunu digər ənənəvi qarmonlardan fərqləndirən bir neçə əsas xüsusiyyət mövcuddur: Diatonik səs düzümü: Bu alət əsasən diatonik qarmonlar qrupuna aid edilir və yerli tatar mühitində ifa olunan xalq mahnılarının, rəqslərinin ifası üçün mükəmməl şəkildə köklənir. Körüyün hərəkəti və səs dəyişməzliyi: Bir çox qədim qarmon növlərində (məsələn, Tula qarmonlarında) körüyü sıxarkən və açarkən eyni klavişdən fərqli səslər çıxır. Lakin Kazan qarmonunda körüyün hansı istiqamətdə hərəkət etməsindən asılı olmayaraq, basılan klaviş həmişə eyni tonu və notu verir. Bu, ifaçıya daha sürətli və axıcı melodiyalar yaratmaq imkanı tanıyır. Unikal "Zəngli" (Melodik) tembr: Kazan qarmonlarının daxili metal dilləri (rezonatorları) elə hazırlanır ki, alət eyni anda həm dolğun, həm də bir qədər iti, parıltılı və cingiltili səs çıxarır. Bu səs açıq havada, kənd şənliklərində və böyük meydanlarda səsin uzaq məsafələrə itkisiz ötürülməsini təmin edirdi. Mədəniyyətdəki rolu və bu gün Tatar xalqının məişətini, şənliklərini, xüsusilə də məşhur "Sabantuy" bayramını Kazan qarmonunun müşayiəti olmadan təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Bu alət həm solo, həm də digər simli və zərb alətləri ilə ansambl daxilində çox güclü dinamika nümayiş etdirir. Müasir dövrdə elektron musiqinin və rəqəmsal sintezatorların geniş yayılmasına baxmayaraq, professional etnik musiqiçilər və folklor kollektivləri canlı ifalarda orijinal Kazan qarmonundan istifadəyə üstünlük verirlər. Alətin istehsalı və təmiri bu gün də az sayda qalan usta sənətkarlar tərəfindən ənənəvi emalatxana şəraitində əl əməyi ilə davam etdirilir. Kazan qarmonu — sadəcə bir musiqi aləti deyil, böyük bir coğrafiyanın daşınan musiqi yaddaşı, sənətkarlıq və akustika mühəndisliyinin gözəl bir nümunəsidir. Özünəməxsus tembri, daxili səs nizamı və xarici estetik görünüşü ilə bu qarmon, keçmişin musiqi ruhunu müasir səhnələrdə yaşadan ən dəyərli mədəniyyət incilərindən biridir.