kəllə

Kəllə sümüyü: Başın anatomik strukturu və mərkəzi sinir sisteminin mühafizə qovşağı İnsan skeletinin ən mürəkkəb və mühüm hissələrindən birini təşkil edən kəllə sümüyü (cranium), başın formasını müəyyən edən və daxili həyatı vacib orqanları qoruyan sümük strukturudur. Kəllə sadəcə vahid bir sümükdən ibarət olmayıp, müəyyən inkişaf mərhələlərində bir-biri ilə birləşən çoxsaylı yastı və qeyri-müntəzəm sümüklərin vəhdətidir. Tibb elmində və anatomiyada kəllənin quruluşunu, onun təkamülünü və fərdi xüsusiyyətlərini öyrənən xüsusi sahə kraniologiya adlanır. Kəllənin şöbələri və sümük strukturu İnsan kəlləsi anatomik və funksional baxımdan kəskin fərqlənən iki əsas şöbəyə bölünür: Beyin şöbəsi (Beyin qutusu): Mərkəzi sinir sisteminin əsas orqanı olan baş beyni, həmçinin görmə, eşitmə və müvazinət orqanlarını xarici mexaniki təsirlərdən qoruyur. Beyin şöbəsi 8 sümükdən ibarətdir. Bunlardan dördü tək sümüklərdir: alın sümüyü, ənsə sümüyü, xəlbirsifət sümüyü və əsas (pərvanəşəkilli) sümük. Digər dördü isə cüt sümüklərdir: təpə sümükləri və gicgah sümükləri. Üz şöbəsi: Tənəffüs və həzm sistemlərinin başlanğıc hissələrini (ağız və burun boşluqlarını) formalaşdırır. Üz şöbəsi əsasən cüt sümüklərdən (yuxarı çənə, almacıq, burun, göz yaşı, damaq və aşağı burun balıqqulağı sümükləri) və tək sümüklərdən (xış sümüyü, aşağı çənə sümüyü və dilaltı sümük) təşkil olunmuşdur. Sümüklərin birləşmə xüsusiyyətləri və tikişlər Kəllə sümüklərinin böyük əksəriyyəti bir-biri ilə hərəkətsiz, lifli birləşmələr vasitəsilə bağlanmışdır ki, bunlara tikişlər (sutura) deyilir. Alın və təpə sümükləri arasında tac tikiş, təpə sümüklərinin öz arasında oxlovvari tikiş, təpə və ənsə sümükləri arasında isə lambdavari tikiş yerləşir. Kəllə sümükləri arasında yeganə tam hərəkətli birləşmə aşağı çənə sümüyünün gicgah sümüyü ilə əmələ gətirdiyi gicgah-aşağı çənə oynşağıdır. Bu oynaq çeynəmə və nitq proseslərinin yerinə yetirilməsini təmin edir. Kəllənin əsas bioloji funksiyaları Kəllə sümüyü insan orqanizminin həyat fəaliyyətində bir neçə kritik funksiyanı eyni vaxtda yerinə yetirir: Qoruyucu funksiya: Baş beyni, daxili qan damarlarını və duyğu orqanlarını travmalardan, təzyiq fərqlərindən qoruyur. Dayaq funksiyası: Üz əzələlərinin, çeynəmə aparatının və başı hərəkət etdirən boyun əzələlərinin sümüklərə bərkidilməsi üçün möhkəm zəmin yaradır. Fiksasiya və keçiricilik: Kəllənin əsasında yerləşən çoxsaylı dəliklər və kanallar (məsələn, böyük ənsə dəliyi) vasitəsilə baş beyin onurğa beyni ilə birləşir, sinirlər və magistral qan damarları kəllə boşluğuna daxil olur və çıxır. Kəllə sümüyünün daxili quruluşunun və rentgenoloji göstəricilərinin öyrənilməsi neyrocərrahiyyə, travmatologiya və məhkəmə-tibbi ekspertiza sahələrində diaqnostikanın əsasını təşkil edir.