Kəllə sümüyü

Kəllə (latınca cranium) insan və onurğalı heyvanlarda başın sümük skeletidir. İnsanın kəlləsi beyni, görmə, eşitmə, qoxu və dad orqanlarını qoruyan, həmçinin üzün formasını müəyyən edən möhkəm sümük quruluşudur. Dərsliklərdə kəllənin tərkibi adətən 22 sümük kimi göstərilir, bəzi mənbələrdə isə 23 sümük qeyd olunur. Fərq hesablama üsulundan asılıdır: orta qulağın eşitmə sümükcüklərini və dil sümüyünü kəlləyə aid edib-etməmək yanaşmalarda dəyişir. Kəllənin ən iri və ən güclü sümüyü aşağı çənədir.

Quruluşu və əsas sümükləri

Kəllə iki şöbəyə bölünür: beyin kəlləsi (neyrokranium) və üz kəlləsi (visserokranium). Beyin kəlləsi 8 sümükdən ibarətdir: alın, ənsə və xüsusi sümük hər birindən bir, almacıq-qulaqarxası hissədə isə gicgah və təpə sümükləri cüt-cüt yerləşir; buraya həmçinin ələk sümüyü daxildir. Bu sümüklər beyni əhatə edən qapalı qutu yaradır. Üz kəlləsi 14 sümükdən təşkil olunub: yuxarı çənə, almacıq, burun, yaş, damaq sümükləri, aşağı burun balıqqulağı (cüt sümüklər), kürək sümüyü (xış) və aşağı çənə.

Kəllə sümüklərinin çoxu tikişlər vasitəsilə hərəkətsiz birləşir. Ən məşhur tikişlər aşağıdakılardır: təpə sümüklərini ayıran oxvari tikiş, alını təpə sümüklərindən ayıran tac tikişi, ənsə sümüyü ilə birləşən lambdavari tikiş. Yenidoğulmuşlarda sümüklər hələ tam birləşməyib, aralarında «ciyək» adlanan yumşaq sahələr var. Bu quruluş doğuş zamanı başın sıxılmasına və beynin sürətli böyüməsinə imkan verir. Ənsə sümüyündəki böyük deşikdən isə baş beyin onurğa beyni ilə birləşir. Kəllənin içərisində damar və sinirlərin keçməsi üçün çoxsaylı kiçik dəliklər və kanallar var.

Funksiyaları və tibbi əhəmiyyəti

Kəllənin əsas funksiyası beyni mexaniki zədələrdən qorumaqdır. Üz sümükləri göz çuxurlarını, burun boşluğunu və ağız boşluğunun yuxarı hissəsini formalaşdırır, çeynəmə əzələlərinə bərkidilmə yeri verir. Aşağı çənə kəllənin yeganə hərəkətli sümüyüdür, danışıq və qidanın çeynənməsində iştirak edir. Hava ilə dolu sinuslar kəllənin çəkisini azaldır və səsin rezonansına təsir göstərir.

Kəllə travmaları başın zədələnməsi zamanı sümüyün sınması ilə nəticələnir və yalnız sümüyə deyil, beynə və qan damarlarına da təsir göstərə bilər. Travmalar, o cümlədən odlu silah yaralanmaları nəticəsində yaranan kəllə defektlərinin cərrahi bərpası kranioplastika adlanır; belə hallarda zədələnmiş sahə fərdi hazırlanmış implantla bağlanır. Rentgen, kompüter tomoqrafiyası və maqnit-rezonans görüntüləmə kəllə quruluşunun diaqnostikasında geniş istifadə olunur.

Elmi və mədəni əhəmiyyəti

Kəllə sümüyü anatomiya, tibb, stomatologiya, nevrologiya, antropologiya, arxeologiya və məhkəmə ekspertizasının əsas tədqiqat obyektlərindən biridir. Antropoloqlar qədim insan qalıqlarının kəllə quruluşunu müqayisə edərək yaşı, cinsi, tarixi dövrü və dəfn adətlərini müəyyənləşdirir. Tibb təhsilində kəllə modelləri sümüklərin adlarını və yerini öyrənmək üçün istifadə olunur. Mədəniyyətdə isə kəllə obrazı incəsənətdə, kitab illüstrasiyalarında, muzey sərgilərində və simvolik kompozisiyalarda işlənir. Səhiyyə, elm, təhsil və arxeologiya mövzularında hazırlanan materiallar üçün bu mövzu mühüm vizual elementdir.