Kilsə

Kilsə xristianların ibadət etmək, dini mərasimlər keçirmək və dini icma olaraq toplaşmaq üçün istifadə etdikləri ibadət məkanıdır. “Kilsə” sözü həm konkret dini binanı, həm də bəzi mətnlərdə daha geniş mənada xristian dini icmasını və ya dini təşkilatı ifadə edə bilər. Kilsələr xristianlığın müxtəlif qollarına — pravoslavlıq, katoliklik, protestantlıq və digər ənənələrə aid ola bilər. Azərbaycanda da müxtəlif dövrlərə və xristian ənənələrinə aid kilsələr və digər xristian dini abidələri mövcuddur. Azerbaijan Travel ölkənin dini irsini təqdim edərkən xristian ziyarətgahlarını ayrıca kateqoriya kimi göstərir.

Kilsədə nə edilir?

Kilsənin əsas funksiyası dini ibadətin keçirilməsidir. Xristian ənənəsindən asılı olaraq burada dualar oxunur, dini mətnlər səsləndirilir, moizələr söylənilir və müxtəlif dini ayinlər həyata keçirilir.

Toy, vəftiz və dəfnlə əlaqəli dini mərasimlər də müəyyən kilsələrdə keçirilə bilər. Bayram günlərində, xüsusilə Milad və Pasxa dövründə kilsələrdə xüsusi ibadətlər təşkil olunur. Ayinlərin keçirilmə forması isə pravoslav, katolik və protestant ənənələrində fərqlənə bilər.

Azərbaycandakı bəzi tarixi kilsələr bu gün də ibadət üçün istifadə olunur. Məsələn, Qax rayonunun Qaxbaş kəndində yerləşən Müqəddəs Georgi kilsəsində mühüm pravoslav mərasimləri keçirilir və yerli ingiloy icmasının nümayəndələri burada ibadət edirlər.

Kilsənin quruluşu

Kilsələrin memarlıq quruluşu onların tikildiyi dövrə, bölgəyə və dini ənənəyə görə ciddi şəkildə fərqlənir. Buna görə bütün kilsələr üçün eyni memarlıq sxemi mövcud deyil.

Bir çox ənənəvi kilsədə ibadət zalı, altar hissəsi və giriş sahəsi olur. Bəzi kilsələrdə zəng qülləsi, günbəz, yan nef və digər memarlıq elementlərinə rast gəlinir. Pravoslav kilsələrinin interyerində ikonalar və ikonostas xüsusilə səciyyəvi ola bilər. Katolik kilsələrində isə altar, dini heykəllər, vitrajlar və digər elementlər geniş istifadə edilə bilər.

Kilsə memarlığının forması dövrün yerli tikinti ənənələrindən də təsirlənir. Məsələn, Gəncədəki Aleksandr Nevski kilsəsi 1887-ci ildə qırmızı kərpicdən Bizans üslubunda tikilib və onun interyerində tarixi ikonalar qorunub saxlanılır.

Kilsə və kafedral arasında fərq

Hər kafedral kilsədir, lakin hər kilsə kafedral deyil. Kafedral müəyyən xristian ənənələrində yepiskopun əsas kilsəsi statusuna malik olan ibadət məkanıdır. Buna görə binanın böyüklüyü və ya memarlıq baxımından möhtəşəm görünməsi onu avtomatik olaraq kafedral etmir.

Kilsələr arasında monastır komplekslərinin daxilində yerləşən ibadət binaları da mövcuddur. Monastır isə yalnız bir kilsə binasından ibarət olmaya bilər; onun ərazisinə dini icmanın yaşayış və təsərrüfat tikililəri, kiçik ibadətgahlar və digər strukturlar daxil ola bilər.

Kilsə və məscid arasında fərq

Kilsə xristianlıq, məscid isə İslam dini ilə bağlı ibadət məkanıdır. Onların dini mərasimləri, daxili quruluşu və memarlıq ənənələri fərqlənir.

Məscidlərdə mehrab və minbər kimi xarakterik elementlərə, bir çox kilsələrdə isə altar, xaç, ikonalar və digər xristian dini elementlərinə rast gəlinir. Memarlıq baxımından da fərqlər mövcuddur, lakin hər iki ibadət məkanının görünüşü tarixi dövr və yerli memarlıq məktəbindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Azərbaycanda kilsələr

Azərbaycanın xristian irsi müxtəlif tarixi dövrləri əhatə edir. Ölkənin müxtəlif bölgələrində qədim məbədlər, kilsələr və monastır kompleksləri mövcuddur. Azerbaijan Travel Azərbaycanın dini turizm imkanlarını təqdim edərkən Qəbələ, Şəki, Qax, Gəncə və digər ərazilərdə yerləşən xristian irsi nümunələrini ayrıca göstərir.

Qaxdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi XIX əsrin ortalarında tikilib. Daş zəng qülləsi olan kilsə yerli ingiloy icmasına aiddir və onun interyerində dini səhnələri əks etdirən təsvirlər mövcuddur.

Gəncədəki Aleksandr Nevski kilsəsi isə Azərbaycanda qorunub saxlanılan pravoslav dini abidələrindən biridir. 1887-ci ildə tikilmiş bina 1931-ci ildə sovet hakimiyyəti tərəfindən bağlanıb, bir müddət muzey kimi istifadə edilib və 1946-cı ildə Rus Pravoslav Kilsəsinə qaytarılıb.

Qafqaz Albaniyasının kilsə irsi

Azərbaycan ərazisində xristian irsinin mühüm tarixi qatlarından biri Qafqaz Albaniyası ilə bağlıdır. Ölkənin müxtəlif bölgələrində bu tarixi-mədəni irslə əlaqələndirilən məbədlər və monastır kompleksləri qorunub saxlanılır.

Məsələn, Suqovuşandan təxminən 3,5 kilometr məsafədə yerləşən Müqəddəs Yelisey monastır kompleksi kilsə, yeddi sövmə, qədim qəbiristanlıq və digər tikililərin qalıqlarından ibarətdir. Azerbaijan Travel bu kompleksin Qafqaz Albaniyasının siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynadığını qeyd edir.

Bu baxımdan Azərbaycandakı kilsələr yalnız dini ibadət məkanı deyil, həm də ölkənin müxtəlif tarixi dövrlərini, xristian icmalarını və memarlıq ənənələrini öyrənmək üçün mühüm mədəni irs obyektləridir.

Tarixi kilsələrin qorunması

Tarixi kilsələrin əhəmiyyəti onların dini funksiyası ilə məhdudlaşmır. Belə binalarda dövrün memarlıq üslubu, tikinti materialları, divar təsvirləri, ikonalar, kitabələr və digər tarixi elementlər qoruna bilər.

Buna görə qədim və tarixi kilsələrin bərpası zamanı yalnız binanın xarici görünüşünün deyil, onun tarixi xüsusiyyətlərinin qorunması da əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda bir sıra kilsələr həm dini məkan, həm tarixi abidə, həm də ziyarət və turizm obyekti kimi mövcudluğunu davam etdirir.