Kirxa (Xilaskar kilsəsi)

Kirxa, rəsmi adı ilə Xilaskar kilsəsi, Bakının mərkəzində, 28 May küçəsində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsidir. Alman dilində “Erlöserkirche” adlanan tikili şəhərin alman lüteran icmasının dini ehtiyacları üçün inşa edilib. “Kirxa” sözü alman dilindəki “Kirche”, yəni “kilsə” sözündən yaranıb və Bakıda bu binanın geniş yayılmış adına çevrilib.

Xilaskar kilsəsi XIX əsrin sonlarında Bakının iqtisadi yüksəlişi və əhalisinin müxtəlif milli-dini icmalar hesabına artdığı dövrdə meydana gəlib. Şəhərdə yaşayan almanların dini və ictimai həyatında mühüm yer tutan bina bu gün həm lüteran irsinin, həm də Bakının çoxmədəniyyətli tarixinin memarlıq nümunəsidir. Onun yerləşdiyi indiki 28 May küçəsi tikintinin aparıldığı dövrdə Telefon küçəsi adlanırdı.

Tikinti tarixi və memar Adolf Eyxler

Xilaskar kilsəsi 1896–1899-cu illərdə inşa olunub. Layihənin müəllifi memar Adolf Eyxlerdir. Bakıdakı alman icmasının təşəbbüsü və toplanmış vəsait hesabına həyata keçirilən tikinti nəticəsində şəhərin memarlıq mənzərəsinə Avropa protestant kilsələrinə xas görünüşü olan bina əlavə edilib.

Tikintinin mühüm mərhələlərindən biri 24 iyun 1898-ci ildə kilsənin qülləsinə qızıl suyuna çəkilmiş xaçın qaldırılması olub. 1899-cu ildə kilsə açılıb və burada dini mərasimlər keçirilməyə başlanıb. Binada zənglərin və orqanın yerləşdirilməsi onun həm dini, həm də musiqi mühitini formalaşdırıb. Lüteran ibadət ənənəsində mühüm yeri olan orqan sonradan binanın konsert məkanı kimi tanınması ilə də əlaqələnib.

Neoqotik memarlıq və daxili məkan

Xilaskar kilsəsi neoqotika üslubunda tikilib. Onun memarlığında sivri tağlı pəncərələr, şaquli istiqamətdə uzanan xətlər və hündür qüllə diqqəti cəlb edir. Bu elementlər binanın yuxarıya doğru yüksələn siluetini yaradır. Daş fasadın nisbətən təmkinli görünüşü ilə qotik formalı açılışlar arasındakı uyğunluq tikilinin əsas vizual xüsusiyyətlərindəndir.

Binanın planı uzunsov düzbucaqlı quruluşa malikdir. Daxili məkanın təşkili mərasim iştirakçılarının diqqətini əsas ibadət hissəsinə yönəltmək üçün nəzərdə tutulub. Hündürlük, pəncərələrin yerləşməsi və məkanın bütövlüyü interyerin təəssüratını müəyyənləşdirir. Kilsənin xarici görünüşündəki şaquli ritm daxildə də hiss olunur və binanı adi ictimai tikililərdən fərqləndirir.

Kamera və orqan musiqisi məkanı

Sovet dövründə Xilaskar kilsəsinin ilkin dini funksiyası dəyişib. Sonrakı mərhələdə bina kamera və orqan musiqisi zalı kimi istifadə olunmağa başlayıb. Beləliklə, vaxtilə icmanın ibadət üçün toplandığı məkan Bakının konsert həyatının bir hissəsinə çevrilib. Burada orqan ifaları ilə yanaşı, kamera musiqisi proqramları da təqdim olunur.

Orqan musiqisinin səslənməsi dinləyiciyə binanın interyerini yalnız vizual deyil, akustik baxımdan da duymağa imkan verir. Tarixi memarlıqla canlı musiqinin birləşməsi Kirxanın mədəni məkan kimi özünəməxsusluğunu təşkil edir. Bina şəhər irsinin sənədləşdirilməsi və memarlıq fotoqrafiyası üçün də maraqlı obyektdir: qüllə, sivri tağlı pəncərələr və daş fasad onun tanınan detallarındandır. Xilaskar kilsəsi Bakının dini tarixini və musiqi həyatını bir araya gətirən abidələrdən biridir.