Kitabxana

Kitabxana kitabların, dövri nəşrlərin və digər informasiya resurslarının toplandığı, sistemləşdirildiyi, qorunduğu və oxucuların istifadəsinə təqdim edildiyi elm, informasiya, mədəniyyət və təhsil məkanıdır. Müasir kitabxanalar ənənəvi kitab fondları ilə yanaşı elektron kataloq, rəqəmsal kitabxana, məlumat bazaları və məsafədən informasiya xidmətləri vasitəsilə də fəaliyyət göstərir.

Kitabxana nədir?

Azərbaycanın “Kitabxana işi haqqında” qanunvericiliyində kitabxana çap əsərlərini və digər informasiya daşıyıcılarını toplayıb mühafizə edən, onların sistemli ictimai istifadəsini təşkil edən və cəmiyyətin intellektual-mənəvi inkişafına xidmət göstərən sosial institut kimi müəyyən edilir.

Kitabxananın əsas məqsədi yalnız kitabların saxlanılması deyil. Burada informasiya resursları müəyyən sistem üzrə təşkil olunur ki, oxucu ehtiyac duyduğu kitabı, məqaləni, sənədi və ya digər məlumatı tapa bilsin.

Bu baxımdan kitabxana eyni zamanda informasiya ilə istifadəçi arasında əlaqə yaradan mərkəzdir.

Kitabxanaların tarixi

Kitabxanaların tarixi yazılı məlumatın qorunması ehtiyacı ilə bağlıdır. Qədim dövrlərdə gil lövhələr, papiruslar və əlyazmalar xüsusi arxiv və kitab kolleksiyalarında saxlanılırdı.

Əlyazma mədəniyyətinin inkişafı ilə dini, elmi və ədəbi əsərlərin toplandığı kitabxanalar meydana gəldi. Kitab çapının geniş yayılması isə kitabların sayının artmasına və daha böyük kitabxana fondlarının formalaşmasına imkan yaratdı.

Sonrakı dövrlərdə milli, universitet, məktəb, elmi və kütləvi kitabxanalar inkişaf etdi. Rəqəmsal texnologiyalar isə kitabxananın fiziki məkanla məhdudlaşmayan yeni modelini formalaşdırdı.

Kitabxana fondu

Kitabxana fondu müəyyən kitabxanada toplanan və istifadə üçün təşkil edilən informasiya resurslarının məcmusudur.

Fondun tərkibinə kitablar, qəzet və jurnallar, elmi əsərlər, xəritələr, not nəşrləri, dissertasiyalar, əlyazmalar, audiovizual materiallar və müxtəlif elektron resurslar daxil ola bilər.

Kitabxanalar öz istiqamətinə və oxucu auditoriyasına uyğun olaraq fondlarını formalaşdırırlar. Universitet kitabxanasının kolleksiyası ilə uşaq və ya kütləvi kitabxananın fondu buna görə eyni olmur.

Nadir və tarixi nəşrlərin qorunduğu kitabxanalarda onların fiziki mühafizəsi, konservasiyası və rəqəmsallaşdırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Kitabxana növləri

Kitabxanalar funksiyasına və xidmət göstərdiyi auditoriyaya görə müxtəlif növlərə ayrılır.

Milli kitabxanalar ölkənin çap və informasiya irsinin toplanması və qorunmasında xüsusi rol oynayır. Kütləvi kitabxanalar geniş əhali qruplarına xidmət göstərir. Məktəb və uşaq kitabxanaları təhsil və mütaliə vərdişlərinin inkişafına yönəlir.

Universitet və akademik kitabxanalar tələbə, müəllim və tədqiqatçıların elmi informasiya ehtiyaclarını təmin edir. İxtisaslaşdırılmış kitabxanalar isə tibb, hüquq, texnika, incəsənət və digər konkret sahələr üzrə fond yarada bilər.

Oxu zalı və kitabxana xidməti

Oxu zalı kitabxana materiallarının yerində öyrənilməsi və mütaliəsi üçün ayrılmış məkandır. Burada oxucular kitab, qəzet, jurnal və digər resurslardan istifadə edə bilirlər.

Bəzi materialların kitabxanadan kənara aparılmasına icazə verildiyi halda, nadir kitablar, arxiv sənədləri və xüsusi kolleksiyalar yalnız müəyyən edilmiş zallarda istifadə üçün təqdim edilə bilər.

Kitabxana xidməti kitab verilməsi ilə məhdudlaşmır. Biblioqrafik sorğuların cavablandırılması, məlumat axtarışı, elektron sənədlərin təqdim edilməsi, sərgilər və kitab təqdimatlarının təşkili də müasir kitabxana fəaliyyətinin bir hissəsidir.

Elektron kataloq

Ənənəvi kitabxanalarda kitabların tapılması üçün kart kataloqlarından geniş istifadə olunurdu. Müasir kitabxanalarda bu funksiyanı əsasən elektron kataloqlar yerinə yetirir.

Elektron kataloq vasitəsilə müəllifin adı, əsərin başlığı, mövzusu, nəşr ili və digər göstəricilər üzrə axtarış aparmaq mümkündür.

Kataloqda kitab haqqında biblioqrafik məlumat təqdim olunur. Elektron versiya mövcuddursa, müəyyən sistemlərdə istifadəçi rəqəmsal sənədə də keçid əldə edə bilər.

Elektron kataloqla elektron kitabxana eyni anlayış deyil: kataloq əsasən resurs haqqında məlumat və onun yerini göstərir, elektron kitabxana isə rəqəmsal məzmunun özünü istifadəçiyə təqdim edə bilər.

Elektron kitabxana

Elektron kitabxana rəqəmsal formada saxlanılan informasiya resurslarının təşkil olunmuş sistemidir. Buraya elektron kitablar, rəqəmsallaşdırılmış qəzet və jurnallar, əlyazmalar, fotoşəkillər və digər sənədlər daxil ola bilər.

Belə sistemlərin əsas üstünlüklərindən biri müəyyən resurslara kitabxanaya fiziki olaraq gəlmədən çıxış imkanının yaradılmasıdır.

Müasir kitabxanalarda elektron və ənənəvi xidmətlər çox vaxt paralel şəkildə fəaliyyət göstərir. Oxucu həm fiziki kitab fondundan, həm elektron kataloqdan, həm də mövcud rəqəmsal məlumat bazalarından istifadə edə bilər.

Kitabxanaçı kimdir?

Kitabxanaçı kitabxana işi sahəsində çalışan mütəxəssisdir. Onun fəaliyyəti kitabların rəflərə yerləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır.

Kitabxanaçı fondun komplektləşdirilməsi, sənədlərin təsnifatı və kataloqlaşdırılması, oxuculara xidmət, informasiya axtarışı və biblioqrafik işlə məşğul ola bilər.

Rəqəmsal kitabxanaların inkişafı ilə bu peşədə elektron məlumat bazaları, rəqəmsallaşdırma və informasiya texnologiyaları ilə işləmək bacarıqlarının əhəmiyyəti də artıb.

Azərbaycanda kitabxanalar

Azərbaycanda kitabxana fəaliyyətinin hüquqi əsaslarından biri “Kitabxana işi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunudur. Qanun kitabxana sisteminin təşkili, fondların formalaşdırılması və mühafizəsi, istifadəçilərin hüquqları və kitabxana xidmətinin ümumi prinsiplərini müəyyən edir.

Ölkənin əsas kitabxana müəssisələrindən biri Azərbaycan Milli Kitabxanasıdır. Milli Kitabxana milli nəşrləri, Azərbaycan haqqında xaricdə nəşr olunan materialları, Azərbaycan müəlliflərinin əsərlərini və digər mühüm informasiya resurslarını toplayaraq qoruyur.

Milli Kitabxanada ənənəvi oxu zalları ilə yanaşı elektron kataloq, elektron kitabxana, biblioqrafik sorğu, virtual sifariş və sənədlərin elektron çatdırılması kimi xidmətlər də mövcuddur.

Kitabxananın cəmiyyətdə rolu

Kitabxana təhsil, elm və mədəniyyət arasında əlaqə yaradan ictimai məkanlardan biridir. Şagird və tələbələr burada tədris materiallarına, tədqiqatçılar elmi mənbələrə, digər oxucular isə müxtəlif mövzularda ədəbiyyata çıxış əldə edə bilirlər.

Kitabxanalarda kitab təqdimatları, sərgilər, müəlliflərlə görüşlər, müzakirələr və müxtəlif maarifləndirici tədbirlər də keçirilə bilər.

Rəqəmsal informasiya imkanlarının genişlənməsi kitabxananın rolunu aradan qaldırmayıb, əksinə onun fəaliyyət formasını dəyişdirib. Müasir kitabxana fiziki kitabların qorunduğu məkan olmaqla yanaşı, sistemləşdirilmiş və etibarlı informasiya resurslarına çıxış yaradan mədəni və informasiya mərkəzi funksiyasını daşıyır.