Köç

Köç insanların, ailələrin, icmaların və ya təsərrüfatların bir yaşayış yerindən başqa yerə hərəkət etməsini ifadə edən geniş anlayışdır. Azərbaycan dilində “köç” sözü həm gündəlik yaşayış yerinin dəyişdirilməsi, həm əhalinin başqa bölgəyə və ya ölkəyə getməsi, həm də ənənəvi yaylaq-qışlaq hərəkəti mənasında işlədilir. Buna görə sözün dəqiq mənası istifadə olunduğu kontekstdən asılıdır.

Məsələn, bir ailənin Bakı daxilində bir mənzildən digərinə daşınması da gündəlik dildə köç adlandırıla bilər. İnsanların uzunmüddətli yaşamaq üçün başqa şəhərə və ya ölkəyə getməsi isə artıq miqrasiya anlayışı ilə əlaqələnir. Heyvandarlıqla məşğul olan icmaların mal-qara ilə yaylaq və qışlaq arasında mövsümi hərəkəti də Azərbaycan tarixində “köç” adlandırılan ənənəvi həyat və təsərrüfat formalarından biridir.

Ev köçü nə deməkdir?

Gündəlik həyatda köç dedikdə ən çox yaşayış yerinin dəyişdirilməsi nəzərdə tutulur. İnsan yeni mənzilə, başqa şəhərə və ya kəndə köçərkən şəxsi əşyalarını, mebelini və digər məişət vasitələrini də özü ilə aparır.

Belə köç müvəqqəti və ya daimi ola bilər. Məsələn, tələbənin təhsil müddətində başqa şəhərdə yaşaması müvəqqəti köç hesab edilə bilər. Ailənin yeni mənzil alaraq yaşayış yerini tam dəyişməsi isə daha çox daimi köç xarakteri daşıyır.

Ev köçünün düzgün təşkili əşyaların çeşidlənməsi, qablaşdırılması, daşınması və yeni evdə yerləşdirilməsi mərhələlərindən ibarətdir. İri mebel və məişət texnikasının daşınması zamanı onların zədələnməsinin qarşısını almaq üçün uyğun qablaşdırmadan istifadə olunur.

Sənədlər, qiymətli əşyalar, dərmanlar və gündəlik istifadəyə lazım olan bəzi vasitələr isə adətən ayrıca saxlanılır ki, köç zamanı itirilməsin və yeni ünvanda dərhal əlçatan olsun.

Köç ilə miqrasiya arasında fərq

“Köç” və “miqrasiya” sözləri bəzi hallarda eyni hadisəni təsvir etsə də, onların istifadə sahəsi tam eyni deyil.

Köç daha geniş gündəlik anlayışdır. İnsan bir küçədən başqa küçəyə, bir kənddən qonşu kəndə və ya şəhərin başqa rayonuna köçdükdə də bu söz işlədilir.

Miqrasiya isə demoqrafiya, hüquq və dövlət idarəçiliyində daha konkret anlayışdır. Bu termin insanların müəyyən müddət və ya daimi yaşamaq məqsədilə bir yaşayış məntəqəsindən və ya ölkədən digərinə hərəkətini təsvir etmək üçün istifadə olunur.

Azərbaycanda beynəlxalq miqrasiya məsələlərinin idarə olunması Dövlət Miqrasiya Xidmətinin səlahiyyət sahələrindən biridir. Xidmət miqrasiya proseslərinin idarə olunması və tənzimlənməsi, əcnəbilərin qeydiyyatı, onların ölkədə müvəqqəti qalması və digər müvafiq məsələlərlə məşğul olur.

Lakin bir ailənin ev əşyalarını başqa mənzilə daşıması üçün “miqrasiya” sözündən istifadə etmək təbii deyil. Belə vəziyyətdə “köç” və ya “ev köçü” daha uyğun ifadədir.

Daxili və xarici köç

İnsanların yaşayış yerini dəyişməsi istiqamətinə görə daxili və xarici formada baş verə bilər.

Daxili köç eyni ölkənin sərhədləri daxilində yaşayış yerinin dəyişdirilməsidir. Məsələn, kənddən şəhərə, bir rayondan başqa rayona və ya bir şəhərdən digərinə köç daxili hərəkət hesab olunur.

Belə köçün səbəbləri müxtəlif ola bilər. İnsanlar iş, təhsil, ailə şəraiti, mənzil imkanları və ya daha münasib yaşayış mühiti səbəbindən başqa bölgəyə gedə bilərlər.

Xarici köç isə dövlət sərhədinin keçilməsi ilə əlaqədardır. İnsan başqa ölkəyə təhsil almağa, işləməyə, ailəsi ilə birləşməyə və ya daimi yaşamağa gedə bilər. Bu halda viza, yaşayış icazəsi və digər hüquqi prosedurlar konkret ölkənin qanunvericiliyindən asılı olur.

Azərbaycana gələn və viza tələb olunan rejimə tabe olan əcnəbilərin ölkəyə gəlişi və müvəqqəti qalması üçün viza hüquqi əsaslardan biri hesab olunur. Dövlət Miqrasiya Xidməti viza və ölkədə qalma qaydaları barədə ayrıca məlumat təqdim edir.

Məcburi köç nədir?

Bütün köçlər insanın sərbəst seçimi nəticəsində baş vermir. Müharibə, silahlı münaqişə, təbii fəlakət və digər ciddi təhlükələr insanların yaşayış yerini məcburi şəkildə tərk etməsinə səbəb ola bilər.

Bu vəziyyət könüllü yaşayış yeri dəyişikliklərindən fərqlənir. İnsan təhlükəsizlik səbəbindən evini tərk etməyə məcbur olur və bəzi hallarda geridə əmlakını, işini və formalaşmış həyat mühitini qoyur.

“Məcburi köçkün” isə hüquqi və sosial məna daşıyan ayrıca anlayışdır və sadəcə başqa ünvana köçmüş şəxslə eyniləşdirilməməlidir.

Məcburi köç proseslərinin nəticələri yalnız yaşayış yerinin dəyişməsi ilə yekunlaşmır. Yeni mənzil, iş, təhsil, səhiyyə xidmətləri və sosial uyğunlaşma kimi məsələlər də ortaya çıxır.

Azərbaycan mədəniyyətində yaylaq-qışlaq köçü

Köç anlayışı Azərbaycan etnoqrafiyasında xüsusilə yaylaq-qışlaq təsərrüfatı ilə bağlı mühüm yer tutur.

Tarixən heyvandarlıqla məşğul olan bir sıra icmalar ilin müxtəlif fəsillərində mal-qaranın daha əlverişli otlaq və iqlim şəraitində saxlanılması üçün yaşayış yerini dəyişirdilər. İsti aylarda yüksək dağlıq yaylaqlara, soyuq aylarda isə daha mülayim iqlimə malik qışlaqlara gedilirdi.

Bu hərəkət sadəcə mal-qaranın başqa otlağa aparılması deyildi. Çobanlar və bəzi hallarda onların ailələri də təsərrüfatla birlikdə hərəkət edirdilər. Buna görə köç marşrutları, müvəqqəti yaşayış yerləri və təsərrüfat qaydaları nəsildən-nəslə ötürülən xüsusi bilik sisteminə çevrilmişdi.

AMEA-nın etnoqrafik araşdırmalarında Azərbaycan üçün tarixi baxımdan “yaylaq-qışlaq” köçmə təsərrüfat formasının səciyyəvi olduğu vurğulanır.

Xınalıq və Köç yolu

Azərbaycanın köç mədəniyyətinin ən tanınmış nümunələrindən biri Xınalıq icmasının yaylaq-qışlaq hərəkətidir.

“Xınalıq və Köç yolu” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Etnoqrafiya Qoruğunun məlumatına görə, Xınalıq sakinləri ənənəvi olaraq ildə iki dəfə yaylaq və qışlaq arasında mövsümi köç edirlər. Onlar isti mövsümdə Böyük Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərində, soyuq aylarda isə Mərkəzi Aran zonasındakı qışlaqlarda yaşayırlar.

Köç prosesi yaz və payız aylarında həyata keçirilir və marşrutun qət olunması təxminən 15–20 gün çəkə bilər. Bu müddətdə insanlar mal-qara ilə birlikdə uzun məsafə qət edirlər.

Burada köç yolu yalnız coğrafi marşrut deyil. Otlaq sahələrinin seçilməsi, su mənbələrindən istifadə, hava və relyef şəraitinin nəzərə alınması, heyvanların idarə olunması və təhlükələrdən qorunma kimi çoxsaylı praktiki biliklər də bu ənənənin bir hissəsidir.

“Xınalıq və Köç yolu mədəni landşaftı”nın UNESCO statusu

Azərbaycanın ənənəvi köç mədəniyyəti beynəlxalq səviyyədə də tanınıb.

“Xınalıq və Köç yolu mədəni landşaftı” 18 sentyabr 2023-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Nominasiya Dövlət Turizm Agentliyi tərəfindən hazırlanmışdı və onun əsasını Xınalıq icmasının yarımköçəri həyat tərzi təşkil edir.

Bu əraziyə yalnız Xınalıq kəndinin özü deyil, yaylaq və qışlaq sahələri ilə onları birləşdirən tarixi köç marşrutu da daxildir.

Belə yanaşma göstərir ki, mədəni irs yalnız tarixi bina və abidələrdən ibarət deyil. İnsanların uzun müddət ərzində təbiətlə qarşılıqlı əlaqədə yaratdığı təsərrüfat sistemi və istifadə etdiyi marşrutlar da mədəni landşaftın bir hissəsi ola bilər.

Yaylaq və qışlaq nədir?

Köç mədəniyyətini başa düşmək üçün “yaylaq” və “qışlaq” anlayışlarının fərqini bilmək vacibdir.

Yaylaq isti aylarda mal-qaranın otarılması üçün istifadə olunan, adətən yüksək dağlıq və sərin ərazilərdə yerləşən mövsümi otlaq sahəsidir.

Qışlaq isə soyuq dövrdə heyvanların saxlanıldığı, iqlimi daha mülayim olan əraziyə deyilir.

Xınalıq ənənəsində qışlaqlar əsasən Azərbaycanın mərkəzi düzənliklərinə və Böyük Qafqazın aşağı hissələrinin Şirvan düzü ilə birləşdiyi zonalara doğru yerləşir. Qoruğun məlumatına görə, Xınalıq çobanları qışlaq ərazilərində ilin təxminən yeddi-səkkiz ayını keçirirlər.

Bu sistem heyvanların ilboyu yem və otlaq imkanlarından istifadə etməsinə şərait yaradır.

Oba və köç anlayışlarının əlaqəsi

Ənənəvi köç həyatında “oba” sözü də tez-tez istifadə olunur.

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində oba həm kiçik yaşayış məntəqəsi, həm də köçərilərin və heyvandarların müvəqqəti yaşadığı alaçıq və çadırlardan ibarət düşərgə kimi izah edilir.

Köç zamanı müəyyən ərazidə müvəqqəti məskən salınması belə obaların yaranmasına səbəb olurdu. Burada yaşayış və təsərrüfat fəaliyyəti paralel şəkildə təşkil edilirdi.

Oxşar mənaya malik “binə” sözü də Azərbaycan dilində heyvandarların köçərək müvəqqəti məskən saldığı yer mənasında işlədilir.

Bu sözlər Azərbaycan dilində köç və heyvandarlıq həyatının tarixi izlərinin nə qədər geniş olduğunu göstərir.

Müasir dövrdə köçün əsas səbəbləri

Bu gün insanların yaşayış yerini dəyişməsinin səbəbləri ənənəvi köçdən xeyli fərqlənə bilər.

İş imkanları əsas səbəblərdən biridir. İnsan daha yüksək gəlir və ya peşəsinə uyğun iş tapmaq üçün başqa şəhərə və ya ölkəyə köçə bilər.

Təhsil də geniş yayılmış səbəbdir. Universitetə qəbul olunan tələbələr bir neçə il başqa şəhərdə və ya xaricdə yaşaya bilirlər.

Ailə qurmaq, ailə üzvlərinin yanına getmək, daha böyük və ya münasib mənzil əldə etmək, nəqliyyat imkanlarını yaxşılaşdırmaq və həyat şəraitini dəyişmək də köç qərarına təsir edə bilər.

Bəzi hallarda isə təhlükəsizlik və ekoloji şərait yaşayış yerinin dəyişdirilməsini zəruri edir.

Beləliklə, köç həm sadə bir ev dəyişmə prosesini, həm ölkədaxili və beynəlxalq insan hərəkətini, həm də Azərbaycanın qədim yaylaq-qışlaq mədəniyyətini ifadə edə bilən çoxmənalı anlayışdır. Sözün hansı mənada istifadə edildiyini müəyyən etmək üçün hadisənin məqsədinə, müddətinə və coğrafi miqyasına baxmaq lazımdır.