#köhnə gəmilər
Köhnə gəmilər
Köhnə gəmilər müxtəlif tarixi dövrlərdə dəniz və çay nəqliyyatında istifadə edilmiş, zaman keçdikcə istismardan çıxarılmış və ya daha müasir gəmilərlə əvəz olunmuş su nəqliyyatı vasitələridir. Onlar gəmiqayırmanın, dəniz ticarətinin, hərbi donanmaların və dənizçilik texnologiyalarının inkişafını öyrənmək baxımından mühüm tarixi mənbədir. Bəzi köhnə gəmilər qorunaraq muzeyə çevrilir, digərləri isə arxeoloji və texniki irs nümunəsi kimi araşdırılır.
Köhnə gəmilər nədir?
“Köhnə gəmi” ayrıca texniki gəmi sinfi deyil. Bu ifadə adətən əvvəlki dövrlərə aid olan, uzun müddət istismar edilmiş və ya artıq aktiv donanmadan çıxarılmış gəmilər haqqında işlədilir.
Buraya qədim yelkənli gəmilərdən XIX–XX əsrlərin buxar və motor gəmilərinə, tankerlərə, yük və sərnişin gəmilərinə qədər müxtəlif su nəqliyyatı vasitələri daxil ola bilər.
Gəminin köhnə olması onun mütləq yararsız vəziyyətdə olması demək deyil. Tarixi gəmilərin bir hissəsi bərpa edilərək muzey, sərgi məkanı və ya mədəni irs obyekti kimi qorunur.
Qədim gəmilər necə hazırlanırdı?
İlk su nəqliyyatı vasitələrinin konstruksiyası müasir gəmilərdən xeyli sadə idi. Ağac uzun müddət gəmiqayırmada əsas materiallardan biri olub. Müxtəlif xalqlar yaşadıqları coğrafi şəraitə və mövcud materiallara uyğun fərqli qayıq və gəmi formaları yaradıblar.
Gəmiqayırma inkişaf etdikcə gövdə konstruksiyaları böyüyüb, yelkən sistemləri mürəkkəbləşib və uzaq məsafələrə səfər etmək imkanları genişlənib.
Bu inkişaf dəniz ticarətinin və coğrafi əlaqələrin genişlənməsində mühüm rol oynayıb.
Yelkənli gəmilər
Mühərriklərin geniş yayılmasından əvvəl dəniz nəqliyyatında əsas hərəkət qüvvələrindən biri külək idi. Yelkənli gəmilərdə küləyin enerjisi yelkənlər vasitəsilə hərəkətə çevrilirdi.
Gəminin ölçüsü və təyinatından asılı olaraq bir və ya bir neçə dirəkdən və müxtəlif formalı yelkənlərdən istifadə edilirdi. Ticarət, hərbi səfərlər, balıqçılıq və uzunməsafəli səyahətlər üçün fərqli yelkənli gəmi növləri formalaşmışdı.
Yelkənli gəmilər bu gün də hazırlanır, lakin tarixi yelkənli gəmilər klassik dənizçilik mədəniyyətinin ən tanınan simvollarından hesab olunur.
Buxar gəmilərinin yaranması
Sənaye inqilabı gəmiçilikdə böyük texnoloji dəyişikliklər yaratdı. Buxar mühərriklərinin gəmilərdə tətbiqi su nəqliyyatının küləkdən asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı.
İlk dövrlərdə buxar gəmilərinin bir hissəsində yan tərəflərdə yerləşən çarxlardan istifadə edilirdi. Daha sonra vintli hərəkət sistemlərinin inkişafı gəmi konstruksiyalarının dəyişməsinə səbəb oldu.
XIX əsr ərzində buxar gəmilərinin yayılması sərnişin və yük daşımalarının daha planlı həyata keçirilməsinə imkan yaratdı. Sonrakı mərhələdə daxiliyanma və dizel mühərrikləri gəmiçilikdə geniş tətbiq olunmağa başladı.
Köhnə yük və sərnişin gəmiləri
Dəniz ticarətinin genişlənməsi ilə müxtəlif yük növlərinin daşınması üçün ixtisaslaşmış gəmilər meydana çıxdı. Taxıl, kömür, ağac, neft və digər yüklər üçün fərqli konstruktiv həllər tətbiq edilirdi.
Sərnişin gəmilərinin inkişafı isə dəniz vasitəsilə şəhərlər və ölkələr arasında müntəzəm əlaqələrin qurulmasına şərait yaratdı. XIX və XX əsrlərdə böyük sərnişin laynerləri uzaq məsafəli səfərlərin mühüm nəqliyyat vasitələrindən idi.
Aviasiyanın inkişafı ilə uzunməsafəli sərnişin daşımalarında gəmilərin əvvəlki rolu azalsa da, kruiz gəmiləri dəniz turizminin ayrıca istiqamətinə çevrildi.
Köhnə tankerlər
Neft sənayesinin inkişafı xüsusi neftdaşıyan gəmilərin yaradılmasına səbəb oldu. Bu istiqamətdə Xəzər dənizi və Bakı gəmiçilik tarixində diqqətəlayiq yer tutur.
Xəzərdə neft daşımalarının inkişafı XIX əsrin ikinci yarısında sürətləndi. 1873-cü ildə “Aleksandr” neftdaşıyan barjı Xəzərdə istismara verildi. 1878-ci ildə isə gəmiçilik tarixində ilk neft tankerlərindən və ASCO-nun tarixi məlumatlarında dünyanın ilk neftdaşıyan tankeri kimi göstərilən “Zoroastr” Xəzərdə fəaliyyətə başladı.
1903-cü ildə “Vandal” gəmisinin Xəzərdə istismara verilməsi də mühüm texnoloji mərhələ idi. Bu gəmi daxiliyanma mühərriklərinin dəniz nəqliyyatında tətbiqinin erkən nümunələrindən biri hesab olunur.
Xəzərdə köhnə gəmilər və gəmiçilik tarixi
Azərbaycanın gəmiçilik tarixi Xəzər dənizi ilə sıx bağlıdır. Müasir Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin tarixi 1858-ci ildə “Qafqaz və Merkuri” Səhmdar Cəmiyyətinin yaradılması ilə əlaqələndirilir.
XIX əsrin ikinci yarısında Bakıda neft sənayesinin sürətli inkişafı Xəzərdə yükdaşımaların və gəmiqayırmanın genişlənməsinə təkan verdi. 1866-cı ildə Bakıda gəmi təmiri bazasının əsası qoyuldu, 1881-ci ildə isə Bakı Dənizçilik Sinifləri fəaliyyətə başladı.
Sonrakı dövrlərdə Xəzər donanmasında tankerlər, yük gəmiləri, bərələr və müxtəlif təyinatlı texniki gəmilər istifadə olunub. Bu gəmilər Azərbaycanın dənizçilik və sənaye tarixinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Batmış köhnə gəmilər
Tarixi gəmilərin bir hissəsi qəzalar, müharibələr, fırtınalar və digər hadisələr nəticəsində suyun dibinə batıb. Belə gəmi qalıqları sualtı arxeologiyanın mühüm tədqiqat obyektlərindəndir.
Batmış gəminin gövdəsi, yükü və içərisində aşkar olunan əşyalar onun hansı dövrə aid olduğunu, hansı marşrutla hərəkət etdiyini və hansı məqsədlə istifadə edildiyini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Xəzərdə aparılmış sualtı arxeoloji tədqiqatlar zamanı da Azərbaycanın tarixi dənizçilik və ticarət əlaqələrinə dair materiallar, o cümlədən orta əsrlərə aid batmış gəmi izləri araşdırılıb.
Gəmi-muzeylər
Tarixi əhəmiyyətini qoruyan bəzi köhnə gəmilər istismardan çıxarıldıqdan sonra məhv edilmir. Onlar bərpa olunaraq gəmi-muzey kimi fəaliyyət göstərə bilər.
Belə muzeylərin əsas xüsusiyyəti ziyarətçinin gəmiçilik tarixini bir vaxtlar real səfərlərdə istifadə edilmiş gəminin daxilində öyrənə bilməsidir. Kapitan körpüsü, maşın bölməsi, heyətin yaşayış sahələri, naviqasiya vasitələri və digər elementlər gəminin əvvəlki fəaliyyətini nümayiş etdirməyə imkan verir.
Gəmi-muzeylər həm gəminin özünü, həm də onun təmsil etdiyi dövrün dənizçilik mədəniyyətini qoruyur.
“Suraxanı” gəmi-muzeyi
Azərbaycanda köhnə gəminin qorunaraq yeni funksiyada istifadə edilməsinin diqqətçəkən nümunəsi “Suraxanı” tankeridir. Gəmi 1957-ci ildən Xəzərdə istismar olunan “Mühəndis A.Pustoşkin” tipli tankerlərdən biridir.
Uzun müddət neft daşımalarında istifadə edilmiş “Suraxanı” sonradan muzeyə çevrilib və 2021-ci ildə ziyarətçilərin istifadəsinə verilib. O, Xəzər regionunda ilk gəmi-muzey və tanker-muzey formatının xüsusi nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.
Burada Azərbaycanın və Xəzərin gəmiçilik tarixi, neft daşımaları, dənizçilik peşələri, naviqasiya və gəmi avadanlıqları haqqında məlumatlarla tanış olmaq mümkündür.
Köhnə gəmilərin tarixi əhəmiyyəti
Köhnə gəmilər yalnız keçmişdə istifadə olunmuş nəqliyyat vasitələri deyil. Onların konstruksiyası müxtəlif dövrlərdə gəmiqayırma texnologiyalarının hansı səviyyədə olduğunu göstərir.
Yelkəndən buxar mühərrikinə, daha sonra daxiliyanma və dizel sistemlərinə keçid gəmiçiliyin texnoloji inkişafını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Eyni zamanda köhnə ticarət və sərnişin gəmiləri keçmiş iqtisadi əlaqələr, miqrasiya, dəniz ticarəti və insanların gündəlik həyatı haqqında məlumat verir.
Tarixi gəmilərin qorunması, arxiv materiallarının öyrənilməsi və gəmi-muzeylərin yaradılması dənizçilik irsinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına imkan yaradır.
