Kommunal xidmət

Kommunal xidmət yaşayış binalarının, fərdi evlərin, kommersiya obyektlərinin və digər daşınmaz əmlakın gündəlik istifadəsini təmin edən əsas xidmətlərin ümumi adıdır. Bu anlayışa adətən elektrik enerjisi, təbii qaz, içməli su, kanalizasiya, istilik, tullantıların yığılması və bəzi hallarda bina üzrə ümumi xidmətlər daxil edilir. Kommunal xidmətlərin məqsədi insanlara təhlükəsiz, davamlı və sanitariya tələblərinə uyğun yaşayış və fəaliyyət şəraiti yaratmaqdır.

Azərbaycanda kommunal xidmətlərin hamısı eyni qurum tərəfindən göstərilmir. Elektrik enerjisi, qaz, su, istilik və tullantıların idarə olunması müxtəlif dövlət qurumları, publik hüquqi şəxslər, kommunal müəssisələr və bəzi hallarda bələdiyyə və ya özəl operatorlar vasitəsilə təşkil olunur. Buna görə konkret problem yarandıqda əvvəlcə hansı xidmət növünün və hansı operatorun məsul olduğunu müəyyən etmək vacibdir.

Kommunal xidmətlərə nələr daxildir?

Kommunal xidmətlərin əsas hissəsi mühəndis-kommunikasiya sistemləri ilə bağlıdır. Elektrik enerjisinin mənzilə və ya obyektə verilməsi, qaz təchizatı, su təchizatı və tullantı sularının kanalizasiya sistemi vasitəsilə kənarlaşdırılması ən geniş yayılmış xidmətlərdəndir.

Mərkəzləşdirilmiş istilik sistemi olan binalarda istilik təchizatı da kommunal xidmət hesab olunur. Məişət tullantılarının toplanması və daşınması da şəhər təsərrüfatının əsas kommunal funksiyalarından biridir.

Çoxmənzilli binalarda lift, ümumi sahələrin işıqlandırılması, giriş və həyətin təmizliyi, nasos sistemləri və digər ümumi əmlakın saxlanılması da gündəlik danışıqda kommunal xidmətlər sırasında qeyd edilə bilər. Lakin hüquqi və maliyyə baxımından bunların bir hissəsi ayrıca bina idarəetmə və xidmət haqqı hesab edilə bilər.

Elektrik enerjisi xidməti

Elektrik enerjisi müasir yaşayış və biznes fəaliyyətinin əsas kommunal resurslarından biridir. Mənzillərdə işıqlandırma, məişət texnikası, lift, su nasosları, kondisioner, isitmə avadanlığı və digər sistemlərin böyük hissəsi elektriklə işləyir.

Azərbaycanda əhalinin və bir sıra digər istehlakçıların elektrik enerjisi ilə təmin olunmasında “Azərişıq” ASC əsas paylayıcı qurumlardan biridir. İstehlakçı ilə təchizatçı arasında münasibətlər sayğac, sərfiyyat, tarif və ödəniş qaydaları əsasında tənzimlənir.

Elektrik şəbəkəsində nasazlıq, qısaqapanma və ya açıq elektrik hissəsi müşahidə olunduqda buna yalnız rahatlıq problemi kimi yanaşmaq olmaz. Belə vəziyyət elektrik vurması və yanğın riski yarada bilər. Xüsusilə ümumi istifadədə olan elektrik lövhələrinin bağlı və texniki cəhətdən saz saxlanılması vacibdir.

Qaz təchizatı

Təbii qaz əsasən yemək bişirmək, isti su və isitmə məqsədləri üçün istifadə olunur. Qaz təchizatı sistemində boru xətti, sayğac, bağlayıcı armatur və istehlakçı avadanlıqları mühüm rol oynayır.

Azərbaycanda qazın paylanması üzrə əsas operatorlardan biri SOCAR-ın “Azəriqaz” İstehsalat Birliyidir. Qazın istifadəsi zamanı təhlükəsizlik qaydalarına ciddi əməl edilməlidir. Qaz qoxusu hiss edilərsə elektrik açarlarını yandırıb-söndürmək, açıq alovdan istifadə etmək və sızmanı özbaşına təmir etməyə çalışmaq təhlükəli ola bilər.

Mənzil və obyektlərdə qazla işləyən avadanlıqların düzgün quraşdırılması, havalandırma və tüstüötürücü sistemlərin sazlığı dəm qazı zəhərlənməsi və yanğın riskinin azaldılması üçün vacibdir.

Su təchizatı

İçməli su insanların gündəlik ehtiyaclarının təmin edilməsi, gigiyena, yemək hazırlanması və sanitariya üçün əsas resursdur. Kommunal su təchizatı suyun mənbədən götürülməsi, təmizlənməsi, magistral və paylayıcı şəbəkələrlə istehlakçıya çatdırılmasını əhatə edir.

Azərbaycanda su təchizatı və tullantı sularının idarə olunması üzrə dövlət sistemində son illərdə struktur dəyişiklikləri aparılıb və bu sahədə Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin tabeliyində müvafiq operatorlar fəaliyyət göstərir. Konkret şəhər və rayon üzrə xidmət göstərən qurum dəyişə bildiyi üçün müraciət zamanı aktual operatorun müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğundur.

Su xəttində sızma yalnız su itkisi yaratmır. Uzunmüddətli sızma divarlarda nəmlik, konstruksiyalarda zədələnmə, elektrik sistemlərinə təsir və kif yaranması kimi əlavə problemlərə səbəb ola bilər.

Kanalizasiya xidməti

Kanalizasiya sistemi məişət və digər tullantı sularının yaşayış və iş sahələrindən təhlükəsiz şəkildə kənarlaşdırılmasına xidmət edir. Bu xidmət sanitariya və ictimai sağlamlıq üçün su təchizatı qədər vacibdir.

Kanalizasiya xəttinin tutulması nəticəsində tullantı sularının geri qayıtması, zirzəmiyə və ya həyətə axması mümkündür. Belə vəziyyət xoşagəlməz qoxudan əlavə bioloji çirklənmə və gigiyena riski yaradır.

Kanalizasiya sisteminə böyük bərk tullantıların, yağların və sistem üçün nəzərdə tutulmayan materialların atılması tutulma ehtimalını artırır. Buna görə kanalizasiya xətti adi zibil atma sistemi kimi istifadə edilməməlidir.

İstilik təchizatı

Mərkəzləşdirilmiş istilik sistemi olan yaşayış binalarında istilik enerjisinin verilməsi ayrıca kommunal xidmətdir. Azərbaycanda bu sahədə “Azəristiliktəchizat” ASC istilik təchizatı sistemlərinin istismarını həyata keçirən əsas qurumlardan biridir.

Mərkəzləşdirilmiş istilik sisteminin tərkibinə istilik mənbəyi, magistral və paylayıcı boru xətləri və binadaxili istilik sistemi daxil ola bilər. Sistemin hansı hissəsinin kommunal operatora, hansı hissəsinin isə bina və ya mənzil sahibinə aid olması konkret sərhədlər və qaydalarla müəyyən edilir.

Radiatorun bir hissəsinin soyuq qalması, sistemdə hava yığılması, boru sızması və balanssızlıq istilik keyfiyyətinə təsir edə bilər. Belə hallarda problemin mənbəyi müəyyən edilmədən yalnız temperaturun artırılması həmişə düzgün həll olmur.

Məişət tullantılarının yığılması

Məişət tullantılarının müntəzəm yığılması şəhər sanitariyasının əsas şərtlərindən biridir. Zibilin uzun müddət saxlanılması pis qoxu, həşərat və gəmiricilərin artması və ətraf mühitin çirklənməsi ilə nəticələnə bilər.

Bakı şəhərində məişət tullantılarının toplanması və daşınması rayon və xidmət zonasından asılı olaraq müxtəlif qurumların iştirakı ilə təşkil olunur. Tullantıların çeşidlənməsi və təkrar emal imkanlarının genişləndirilməsi isə kommunal idarəetmənin gələcək inkişaf istiqamətlərindən biridir.

Məişət tullantıları ilə tikinti, tibbi və təhlükəli tullantıları eyni anlayış kimi qəbul etmək düzgün deyil. Batareya, kimyəvi maddə, boya, tibbi tullantı və digər təhlükəli materialların ayrıca idarə olunması tələb oluna bilər.

Çoxmənzilli binada kommunal xidmət

Çoxmənzilli binada kommunal xidmətlər fərdi mənzilin daxilindəki xidmətlərlə ümumi əmlak üzrə xidmətlərin birləşməsindən ibarətdir. Girişin işıqlandırılması, lift, ümumi su və elektrik sistemləri, dam, zirzəmi, həyət və nasos avadanlığı bütün sakinlərin istifadəsinə xidmət edə bilər.

Bu səbəbdən çoxmənzilli binada nasazlığın məsul tərəfini müəyyən etmək bəzən mürəkkəb olur. Məsələn, mənzilin daxilindəki kranın nasazlığı adətən sahibin məsuliyyətində olduğu halda, ümumi şaquli su xəttinin problemi bina üzrə ümumi sistemlə bağlı ola bilər.

İdarəetmə forması da əhəmiyyətlidir. Bina mənzil mülkiyyətçilərinin müştərək cəmiyyəti, idarəedici şirkət və ya digər qanuni idarəetmə modeli ilə idarə oluna bilər.

Kommunal xidmət haqqı necə yaranır?

Kommunal ödənişlərin bir hissəsi faktiki istehlak əsasında hesablanır. Elektrik, qaz və su üçün sayğac göstəricisi əsas ola bilər. Tarif müəyyən vahid üzrə qiyməti, sayğac isə istifadə olunan resursun həcmini göstərir.

Digər xidmətlərdə isə ödəniş mənzilin sahəsi, sakin sayı, xidmət paketi və ya müəyyən olunmuş aylıq tarif əsasında hesablana bilər. Buna görə bütün kommunal xidmətlər üçün eyni hesablanma üsulu yoxdur.

İstehlakçı qəbzdə hansı xidmətə görə nə qədər məbləğ hesablandığını yoxlamalıdır. Sayğac göstəricisində və ya hesablamada uyğunsuzluq olduqda müvafiq xidmət göstərən quruma müraciət etmək mümkündür.

Sayğac nə üçün istifadə olunur?

Sayğac istehlak olunan resursun həcmini ölçən cihazdır. Elektrik enerjisi sayğacı kilovat-saat, qaz və su sayğacları isə uyğun həcm vahidləri üzrə sərfiyyatı qeydə alır.

Müasir sistemlərdə ağıllı sayğaclar məlumatları uzaqdan ötürə və balansın daha operativ izlənməsinə imkan verə bilər. Bu, əl ilə göstərici götürülməsinə ehtiyacı azalda bilər.

Sayğacın möhürünə və daxili mexanizminə icazəsiz müdaxilə etmək olmaz. Cihazda nasazlıq müşahidə edilərsə, rəsmi xidmətə məlumat verilməlidir.

Kommunal qəza nədir?

Su borusunun partlaması, qaz sızması, kanalizasiya daşması, elektrik şəbəkəsində təhlükəli nasazlıq və istilik magistralında ciddi problem kommunal qəza nümunələridir. Kommunal qəza adi xidmət narahatlığından fərqli olaraq insanların təhlükəsizliyinə və əmlaka birbaşa risk yarada bilər.

Belə vəziyyətdə ilkin addım təhlükənin növündən asılıdır. Qaz sızmasında alov və qığılcım mənbələrindən uzaq durmaq, elektrik qəzasında təhlükəli hissəyə toxunmamaq, su borusu partladıqda isə mümkün və təhlükəsizdirsə suyun bağlanmasını təmin etmək vacib ola bilər.

İnsan həyatı üçün birbaşa təhlükə yaranarsa yalnız kommunal operatorla kifayətlənməyib, vəziyyətdən asılı olaraq FHN-in 112 xətti və digər təcili xidmətlərə müraciət etmək lazım gələ bilər.

Kommunal xidmət və texniki xidmət eyni şeydirmi?

Kommunal xidmətlə texniki xidmət bir-birinə bağlı olsa da, eyni anlayış deyil. Kommunal xidmət resursun və ya müəyyən ictimai xidmətin istehlakçıya təqdim edilməsidir. Texniki xidmət isə avadanlıq və sistemlərin saz vəziyyətdə saxlanılması üçün görülən işlərdir.

Məsələn, elektrik enerjisinin mənzilə verilməsi kommunal xidmətdir, binanın daxili elektrik şitinin təmiri isə texniki xidmət ola bilər. Eyni şəkildə suyun verilməsi kommunal xidmət, mənzildəki qarışdırıcının dəyişdirilməsi isə santexniki texniki xidmətdir.

Bu fərqi bilmək nasazlıq zamanı düzgün quruma müraciət etmək üçün vacibdir.

Kommunal xidmətlərin təhlükəsizliklə əlaqəsi

Kommunal sistemlər düzgün idarə edilmədikdə ciddi təhlükələr yarada bilər. Elektrik sistemi elektrik vurması və yanğın, qaz sistemi partlayış və dəm qazı, isti su və istilik sistemləri yanıq, kanalizasiya isə bioloji çirklənmə riski yarada bilər.

Bu səbəbdən kommunal infrastruktura texniki qulluq yalnız rahatlıq məsələsi deyil. Profilaktik baxışlar, nasazlıqların vaxtında aradan qaldırılması və avadanlığa icazəsiz müdaxilənin qarşısının alınması təhlükəsizliyin vacib hissəsidir.

İş yerlərində kommunal sistemlərin təhlükəsizliyi əməyin mühafizəsi və fövqəladə hallara hazırlıqla da birbaşa əlaqəlidir.

Kommunal xidmətlərdə enerji və su qənaəti

Kommunal resurslardan səmərəli istifadə həm ailə büdcəsinə, həm də ətraf mühitə müsbət təsir edə bilər. Enerji səmərəli işıqlandırma, istilik izolyasiyası və səmərəli məişət cihazları elektrik və istilik sərfiyyatının azalmasına kömək edir.

Su sızmalarının vaxtında təmir edilməsi də əhəmiyyətlidir. Kiçik görünən davamlı sızma uzun müddətdə böyük həcmdə su itkisi yarada bilər.

Qənaət isə əsas ehtiyacdan imtina etmək demək deyil. Məqsəd eyni rahatlıq və xidmət səviyyəsini daha az resurs itkisi ilə təmin etməkdir.

Rəqəmsal kommunal xidmətlər

Azərbaycanda kommunal ödənişlərin böyük hissəsini elektron qaydada həyata keçirmək mümkündür. Bank tətbiqləri, ödəniş terminalları və müxtəlif elektron sistemlər vasitəsilə elektrik, qaz, su və digər xidmətlərin ödənişi həyata keçirilir.

Rəqəmsal sistemlər istifadəçiyə ödəniş tarixçəsini izləmək, bəzi hallarda borcu yoxlamaq və xidmətlə bağlı məlumat almaq imkanı verir.

Bununla yanaşı, ödəniş edərkən abonent kodunun düzgün yazılması vacibdir. Səhv abonentə köçürülən vəsaitin düzəldilməsi əlavə müraciət tələb edə bilər.

Kommunal xidmətin keyfiyyəti necə qiymətləndirilir?

Kommunal xidmətin keyfiyyəti yalnız resursun mövcud olub-olmaması ilə ölçülmür. Davamlılıq, təhlükəsizlik, texniki göstəricilər, müraciətlərə cavab müddəti, hesablamaların düzgünlüyü və məlumatlandırma da xidmət keyfiyyətinin elementləridir.

Məsələn, suyun verilməsi olsa da təzyiq davamlı şəkildə kifayət etmirsə, xidmət istifadəçinin ehtiyacını tam qarşılamaya bilər. Elektrik şəbəkəsində tez-tez kəsinti baş verirsə, bu da etibarlılıq problemi yaradır.

Kommunal sistemlərin modernləşdirilməsində məqsədlərdən biri məhz fasilələrin, itkilərin və texniki nasazlıqların azalmasıdır.

Kommunal xidmətlərin şəhər həyatındakı rolu

Müasir şəhər kommunal sistemlər olmadan normal fəaliyyət göstərə bilməz. Su, elektrik, kanalizasiya və tullantı sistemində uzunmüddətli nasazlıq həm yaşayış şəraitinə, həm biznesə, həm də ictimai sağlamlığa təsir edir.

Xəstəxana, məktəb, ticarət mərkəzi, hotel və sənaye müəssisələri üçün kommunal xidmətlərin fasiləsizliyi daha kritik ola bilər. Buna görə bəzi obyektlərdə ehtiyat generator, su çəni, alternativ enerji və digər fövqəladə ehtiyat sistemləri nəzərdə tutulur.

Kommunal xidmət bu baxımdan sadəcə evə gələn aylıq qəbz deyil. O, şəhərin işləməsini təmin edən mühəndis, iqtisadi və xidmət sistemlərinin böyük bir hissəsidir.