Krokoit

Krokoit qurğuşun xromatdan ibarət, kimyəvi formulu PbCrO₄ olan nadir mineraldır. O, parlaq narıncı, qırmızı-narıncı və al-qırmızı rəngləri, uzun prizmatik kristalları və yüksək parlaqlığı ilə seçilir. Krokoit əsasən qurğuşun filizi yataqlarının oksidləşmə zonalarında yaranır və kolleksiya mineralları arasında xüsusilə cəlbedici görünüşünə görə yüksək qiymətləndirilir.

Krokoit nədir?
Krokoit xromat mineralları qrupuna daxildir. Onun əsas tərkibi qurğuşun, xrom və oksigendən ibarətdir. Mineralın xarakterik parlaq rəngi xromat ionları ilə əlaqəlidir.
Krokoit çox vaxt nazik, uzun və iynəvari kristallar şəklində formalaşır. Kristallar bəzən bir neçə santimetr uzunluğa çata bilər və sıx qruplar yarada bilər.

Kimyəvi tərkibi
Krokoitin kimyəvi formulu PbCrO₄-dür. Bu birləşmə qurğuşun xromat kimi tanınır.
Mineralın tərkibindəki qurğuşun və altıvalent xrom səbəbindən krokoit toksik elementlərlə əlaqəli mineral hesab olunur. Buna görə onunla işləyərkən toz əmələ gətirməmək və mineralı üyütməmək vacibdir.

Rəngi
Krokoitin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti parlaq narıncı və qırmızı rəngidir. Rəng sarımtıl narıncıdan tünd qırmızıya qədər dəyişə bilər.
Yüksək keyfiyyətli nümunələrdə kristallar parlaq, şəffaf və ya yarımşəffaf görünə bilər. Rəngin intensivliyi kolleksiya dəyərinə təsir edən əsas amillərdən biridir.

Kristal quruluşu
Krokoit monoklin kristal sistemində kristallaşır. Kristalları adətən uzun prizmatik, nazik sütunvari və iynəvari formalarda olur.
Bəzən kristallar bir-birinə paralel şəkildə inkişaf edir və sıx kristal qrupları yaradır. Bu görünüş krokoiti mineral kolleksiyalarında asanlıqla tanınan minerallardan birinə çevirir.

Sərtliyi
Krokoitin Mohs sərtlik şkalası üzrə sərtliyi təxminən 2,5–3 arasındadır. Bu, onun nisbətən yumşaq mineral olduğunu göstərir.
Krokoit kristalları həm yumşaq, həm də kövrək olduğuna görə asanlıqla zədələnə bilər. Bu səbəbdən kolleksiya nümunələrinin daşınması və saxlanması zamanı xüsusi ehtiyat tələb olunur.

Sıxlığı
Krokoit qurğuşun tərkibli mineral olduğuna görə yüksək sıxlığa malikdir. Onun nisbi sıxlığı təxminən 5,9–6,1 arasında dəyişə bilər.
Bu göstərici krokoitin görünüşünə nisbətən ağır mineral olmasının səbəbidir.

Krokoit necə yaranır?
Krokoit əsasən qurğuşun filizi yataqlarının oksidləşmə zonalarında formalaşır. Qurğuşun tərkibli minerallar səthə yaxın şəraitdə oksidləşdikdə və xromla zəngin məhlullarla qarşılıqlı təsirə girdikdə krokoit yarana bilər.
Bu səbəbdən krokoit birincili deyil, ikinci dərəcəli mineral kimi qəbul edilir.

Qurğuşun filizləri ilə əlaqəsi
Krokoit çox vaxt qalena kimi qurğuşun minerallarının parçalanması və oksidləşməsi nəticəsində yaranan mineral assosiasiyalarında rast gəlinir.
O, serussit, piromorfit və digər ikinci dərəcəli qurğuşun mineralları ilə birlikdə tapıla bilər. Mineralın yaranması üçün həm qurğuşun, həm də xrom mənbəyinin mövcudluğu tələb olunur.

Tasmaniya krokoiti
Dünyanın ən məşhur krokoit nümunələri Avstraliyanın Tasmaniya adasında, Dundas bölgəsində tapılıb. Bu ərazi uzun, parlaq və yaxşı formalaşmış krokoit kristalları ilə tanınır.
Tasmaniya krokoitləri mineral kolleksiyaçıları arasında xüsusilə məşhurdur və dünyanın bir çox geologiya və mineralogiya muzeylərində nümayiş etdirilir.

Krokoitin kəşfi
Krokoit XVIII əsrdə Ural dağlarında aşkar edilmiş minerallardan biridir. O, ilk dövrlərdə qırmızı qurğuşun filizi kimi tanınırdı.
Krokoitin elmi tarixi xrom elementinin kəşfi ilə də sıx bağlıdır. Fransız kimyaçısı Lui-Nikola Voklen XVIII əsrin sonunda krokoit üzərində apardığı tədqiqatlar zamanı xrom elementini müəyyən etmişdi.

Adının mənşəyi
“Krokoit” adı yunan mənşəli “krokos” sözündən götürülüb və zəfəran rənginə işarə edir.
Bu ad mineralın intensiv narıncı-qırmızı rənginə uyğun seçilib.

Krokoit və xromun kəşfi
Krokoit elm tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki xrom elementinin kəşfində əsas mineral mənbələrdən biri olub.
Krokoitdən əldə edilən qurğuşun xromat birləşmələrinin tədqiqi nəticəsində xrom ayrıca kimyəvi element kimi müəyyən edilib.

Piqment kimi tarixi əhəmiyyəti
Qurğuşun xromat birləşmələri tarixən parlaq sarı və narıncı piqmentlərin hazırlanmasında istifadə olunub. “Xrom sarısı” kimi tanınan piqmentlər məhz qurğuşun xromat əsaslı idi.
Lakin qurğuşun və altıvalent xromun toksikliyi səbəbindən bu tip piqmentlərin istifadəsi müasir dövrdə ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb və bir çox tətbiqlərdə daha təhlükəsiz alternativlərlə əvəz olunub.

Zərgərlikdə istifadəsi
Krokoit çox parlaq və cəlbedici mineral olsa da, zərgərlik üçün uyğun daş hesab edilmir. Onun aşağı sərtliyi, kövrəkliyi və toksik tərkibi gündəlik zinət əşyalarında istifadəsini məhdudlaşdırır.
Krokoit əsasən mineral kolleksiyalarında və muzey ekspozisiyalarında saxlanılır.

Kolleksiya mineralları arasında yeri
Krokoit rəngi və kristal forması səbəbindən dünyanın ən tanınmış kolleksiya minerallarından biridir. Xüsusilə yaxşı qorunmuş, uzun və parlaq kristallardan ibarət nümunələr yüksək estetik dəyərə malikdir.
Kristalların zədələnmədən qalması nadir olduğu üçün iri və bütöv nümunələr kolleksiyaçılar üçün daha qiymətli hesab olunur.

Təhlükəsizlik
Krokoitin tərkibində qurğuşun və xrom olduğuna görə mineralı kəsmək, üyütmək və ya toz yaratmaq məqsədəuyğun deyil. Mineral nümunəsinə toxunduqdan sonra əlləri yumaq və onu uşaqların əli çatmayan yerdə saxlamaq tövsiyə olunur.
Bütöv kolleksiya nümunəsinin normal şəraitdə saxlanması ilə toz halında materialın tənəffüsü və ya udulması arasında mühüm fərq var. Əsas risk mineralın tozunun orqanizmə daxil olması ilə bağlıdır.