Küçə sənəti

Küçə sənəti şəhərin ictimai məkanlarında yaradılan vizual sənət formalarının ümumi adıdır. İngilis dilində street art adlandırılan bu istiqamətə divar rəsmləri, trafaretlə hazırlanmış təsvirlər, stikerlər, posterlər, müxtəlif instalyasiyalar və şəhər mühitinə uyğunlaşdırılmış başqa bədii müdaxilələr daxil ola bilər.

Küçə sənətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri əsərin ənənəvi qalereya və muzey məkanından kənarda, insanların gündəlik istifadə etdiyi küçə və digər açıq məkanlarda təqdim edilməsidir. Buna görə küçə özü həm əsərin yerləşdiyi məkan, həm də onun mənasının bir hissəsinə çevrilə bilər.

Küçə sənəti və qrafiti eyni anlayışdır?

Küçə sənəti ilə qrafiti bir-birinə yaxın anlayışlar olsa da, onları tamamilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Tate qrafitini ictimai məkanda divar və digər səthlər üzərində yazılan və ya çəkilən söz və təsvirlər kimi izah edir. Müasir qrafiti mədəniyyətində ad, ləqəb və ya tag formasında yazılar xüsusi yer tutur. 

Küçə sənəti isə daha geniş vizual üsulları əhatə edə bilər. Böyük divar kompozisiyası, portret, trafaret, poster və şəhər obyektinə yerləşdirilən bədii element də street art nümunəsinə çevrilə bilər.

İki istiqamət arasında sərt sərhəd həmişə mövcud deyil. Eyni rəssam həm qrafiti, həm də küçə sənətinin başqa üsullarından istifadə edə bilər.

Mural və ya divar rəsmi

Küçə sənətinin ən görünən formalarından biri mural, yəni böyükölçülü divar rəsmidir. Belə əsərlər binanın fasadını və ya geniş divar səthini əhatə edə bilər. Mural konkret insanı, tarixi hadisəni, şəhərin mədəni xüsusiyyətlərini və ya abstrakt kompozisiyanı təsvir edə bilər.

Bütün murallar küçə sənəti hesab edilməyə bilər. Monumental divar rəssamlığının street art anlayışından daha qədim tarixi var. Müasir şəhər mühitində isə sifarişlə hazırlanmış mural layihələri küçə sənəti ilə tez-tez kəsişir.

Trafaret sənəti

Trafaret və ya stencil üsulunda əvvəlcədən hazırlanmış şablon səthin üzərinə yerləşdirilir və boya vasitəsilə təsvir yaradılır. Eyni təsviri müxtəlif yerlərdə təkrarlamaq mümkün olduğuna görə bu texnika küçə sənətində geniş tanınıb.

Britaniyalı rəssam Banksy stencil əsaslı küçə sənətinin dünyada ən məşhur nümayəndələrindən biridir. Onun əsərlərində sadə və dərhal tanınan vizual obrazlar çox vaxt sosial və siyasi mövzularla birləşdirilir. Tate Banksy-ni 1990-cı illərdən fəaliyyətdə olan anonim britaniyalı street artist kimi təqdim edir. 

Küçə sənətində hansı mövzular təsvir olunur?

Küçə sənətində mövzu məhdudiyyəti yoxdur. Şəhər həyatı, insan portretləri, mədəniyyət, musiqi, təbiət, sosial problemlər, müharibə və sülh, bərabərlik, istehlak mədəniyyəti və yumor bu sənətdə işlənən mövzular sırasında ola bilər.

Bəzi əsərlərin məqsədi sadəcə şəhər məkanına estetik görüntü verməkdir. Digərləri isə müəllifin müəyyən hadisəyə münasibətini ifadə edən vizual mesaj rolunu oynayır.

Məhz ictimai məkanda yerləşməsi küçə sənətinin böyük auditoriyaya çıxmasına imkan verir. İnsan əsəri görmək üçün muzeyə getmir; əsərlə işə, məktəbə və ya evə gedərkən qarşılaşa bilər.

Küçə rəssamı necə işləyir?

Küçə rəssamı istifadə etdiyi texnikadan asılı olaraq boya spreyi, fırça, valik, marker, trafaret, kağız və digər materiallardan istifadə edə bilər. Böyük muralların hazırlanmasında isə eskiz, ölçüləndirmə, fasad boyaları, qaldırıcı platformalar və bir neçə nəfərdən ibarət yaradıcı komanda tələb oluna bilər.

Əsərin miqyası da fərqli olur. Kiçik stencil bir neçə on santimetrlik sahəni əhatə etdiyi halda, mural çoxmərtəbəli binanın bütöv fasadına çəkilə bilər.

Küçə sənəti qanunidirmi?

Küçə sənətinin ictimai məkanda yaradılması onun avtomatik olaraq qanuni olması demək deyil. Divar və ya başqa səth rəssama məxsus deyilsə, mülkiyyətçinin və tələb olunan hallarda aidiyyəti qurumların icazəsi məsələsi ortaya çıxır.

Bu səbəbdən icazəli mural layihəsi ilə icazəsiz olaraq başqa şəxsin əmlakına təsvir çəkmək eyni hal deyil. Müasir şəhərlərdə bələdiyyə, şirkət, festival və mədəniyyət təşkilatlarının sifarişi ilə qanuni street art layihələri də həyata keçirilir.

Küçə sənəti və şəhər mühiti

Küçə sənəti adi fasadı diqqətçəkən vizual obyektə çevirə, müəyyən ərazinin tanınmasına və özünəməxsus görünüş qazanmasına kömək edə bilər. Bəzi şəhərlərdə street art marşrutları və açıq hava qalereyaları turizm məhsuluna da çevrilib.

Bu sənətin mühüm xüsusiyyəti şəhərlə birlikdə dəyişməsidir. Divar sökülə, bina təmir edilə, əsərin üzəri rənglənə və ya təsvir hava şəraitinin təsirindən tədricən yox ola bilər. Buna görə bir çox küçə sənəti əsəri qalereyada saxlanılan rəsm əsərindən fərqli olaraq müvəqqəti xarakter daşıyır.

Azərbaycanda küçə sənəti

Azərbaycanda da küçə və ictimai məkanlarda böyük divar rəsmlərinə və müxtəlif şəhər incəsənəti layihələrinə rast gəlinir. Xüsusilə Bakıda bina fasadlarının bədii şəkildə işlənməsi ilə bağlı layihələr həyata keçirilib.

Bakının şəhər məkanında mural nümunələrinin tanınmış layihələrindən biri “Maiden Tower. To Be a Woman” layihəsi olub. IDEA İctimai Birliyinin məlumatına görə, 2019-cu ildə keçirilən layihə çərçivəsində müxtəlif ölkələrdən olan küçə rəssamları Bakıda qadınların cəmiyyətdəki roluna həsr edilmiş mural əsərləri yaradıblar. 

Belə layihələr küçə sənətinin yalnız spontan qrafitidən ibarət olmadığını göstərir. Street art əvvəlcədən planlaşdırılmış, rəssamların dəvət olunduğu və şəhər məkanının vizual görünüşünün dəyişdirilməsinə yönəlmiş mədəni layihə formasında da həyata keçirilə bilər.

Küçə sənəti nəticə etibarilə rəssamla şəhər arasında birbaşa əlaqə yaradan sənət istiqamətidir. Onun əsas səhnəsi qalereya deyil, insanların hər gün gördüyü küçə, bina və ictimai məkandır.