Kükürd

Kükürd kimyəvi işarəsi S, atom nömrəsi 16 olan qeyri-metal kimyəvi elementdir. Təbiətdə həm sərbəst halda, xüsusilə vulkanik ərazilərdə, həm də müxtəlif sulfid və sulfat minerallarının tərkibində rast gəlinir. Saf kükürd adətən sarı rəngli kristal və ya toz şəklində olur. O, kimya sənayesində, gübrə istehsalında, rezin vulkanizasiyasında, kənd təsərrüfatında və digər sahələrdə geniş istifadə edilir.

Kükürd nədir?
Kükürd dövri cədvəlin 16-cı qrupunda yerləşən kimyəvi elementdir. Normal şəraitdə bərk halda olur və bir neçə allotropik formaya malikdir. Ən geniş yayılmış formalarından biri S₈ molekullarından ibarət sarı kristallik kükürddür.
Kükürd canlı orqanizmlər üçün də vacib elementdir. O, bəzi amin turşularının və zülalların tərkibində iştirak edir.

Əsas fiziki xüsusiyyətləri
Kükürdün atom nömrəsi 16, nisbi atom kütləsi təxminən 32,06-dır. Otaq temperaturunda bərk maddədir və ən çox sarı rəngdə görünür.
Kükürdün ərimə temperaturu təxminən 115 °C, qaynama temperaturu isə təxminən 445 °C-dir. Saf kükürd elektrik cərəyanını zəif keçirir və tipik qeyri-metal xüsusiyyətləri göstərir.

Kükürdün allotropları
Kükürd müxtəlif allotropik formalarda mövcud ola bilər. Allotropiya eyni kimyəvi elementin atomlarının müxtəlif struktur formalarında yerləşməsi deməkdir.
Kristallik kükürdün rombik və monoklin formaları daha yaxşı tanınır. Müxtəlif temperatur şəraitində bu formalar bir-birinə çevrilə bilər.

Təbiətdə yayılması
Kükürd təbiətdə həm sərbəst element, həm də birləşmələr şəklində geniş yayılıb. Sərbəst kükürd xüsusilə vulkanik bölgələrdə və isti mineral mənbələrin ətrafında rast gəlinə bilər.
Pirit, qalena və digər sulfid mineralları, həmçinin gips kimi sulfat mineralları kükürdün təbii birləşmələrinə nümunədir.

Neft və təbii qazda kükürd
Müasir sənayedə əldə edilən kükürdün böyük hissəsi neft və təbii qazın emalı zamanı kükürdlü birləşmələrin ayrılması nəticəsində alınır. Xam neft və təbii qazda hidrogen sulfid və digər kükürdlü birləşmələr ola bilər.
Emal prosesində bu maddələrin çıxarılması həm məhsulun keyfiyyətini yaxşılaşdırır, həm də atmosferə kükürd oksidlərinin atılmasını azaltmağa kömək edir.

Kükürd turşusunun istehsalı
Kükürdün ən mühüm sənaye tətbiqlərindən biri kükürd turşusunun istehsalıdır. Kükürd turşusu kimya sənayesində ən geniş istifadə olunan maddələrdən biridir.
O, fosfat gübrələrinin hazırlanmasında, neft emalında, metallurgiyada, kimyəvi sintezlərdə və müxtəlif sənaye proseslərində istifadə olunur.

Kənd təsərrüfatında istifadəsi
Kükürd bitkilər üçün vacib qida elementlərindən biridir. Bitkilər onu əsasən torpaqdan sulfat ionları formasında qəbul edir.
Kükürd tərkibli gübrələr torpaqda bu elementin çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün istifadə edilə bilər. Elementar kükürd bəzi kənd təsərrüfatı tətbiqlərində funqisid kimi də istifadə olunur.

Rezin vulkanizasiyasında kükürd
Kükürd rezin sənayesində vulkanizasiya prosesində mühüm rol oynayır. Vulkanizasiya zamanı rezinin polimer zəncirləri arasında kükürd körpüləri yaranır.
Bu proses rezinin elastikliyini, möhkəmliyini, istiliyə və mexaniki təsirlərə davamlılığını artırır. Avtomobil şinləri vulkanlaşdırılmış rezinin ən geniş yayılmış nümunələrindəndir.

Kükürd və barıt
Kükürd tarixən qara barıtın əsas komponentlərindən biri olub. Qara barıt ənənəvi olaraq kalium nitrat, kömür və kükürd qarışığından hazırlanırdı.
Kükürd qarışığın daha asan alışmasına və yanma prosesinin sabitləşməsinə kömək edirdi. Bu tətbiq kükürdün tarixdə hərbi və texnoloji əhəmiyyətinin artmasına səbəb olub.

Canlı orqanizmlərdə rolu
Kükürd bütün canlı orqanizmlər üçün vacib elementdir. Sistein və metionin kimi amin turşularının tərkibində kükürd mövcuddur.
Bu amin turşuları zülalların quruluşunda mühüm rol oynayır. Sistein qalıqları arasında yaranan disulfid rabitələri bəzi zülalların üçölçülü strukturunun sabitliyinə kömək edir.

Kükürd birləşmələrinin qoxusu
Elementar kükürdün özü tez-tez düşünüldüyü kimi kəskin “çürük yumurta” qoxusuna malik deyil. Bu qoxu əsasən hidrogen sulfid kimi bəzi kükürdlü birləşmələrlə əlaqədardır.
Təbii qaza xüsusi qoxu vermək üçün də bəzi kükürdlü üzvi birləşmələr əlavə edilir. Bu, qaz sızmasının daha tez hiss edilməsinə imkan verir.

Kükürd dioksid
Kükürd və kükürdlü yanacağın yanması zamanı kükürd dioksid əmələ gələ bilər. Bu qaz atmosferə yüksək miqdarda buraxıldıqda hava çirklənməsinə və turşu yağışlarının yaranmasına töhfə verə bilər.
Buna görə neft və qaz məhsullarından kükürdlü maddələrin çıxarılması müasir ekoloji nəzarətin mühüm istiqamətlərindən biridir.

Kükürdün geologiyada əhəmiyyəti
Kükürd geokimyəvi dövranlarda mühüm rol oynayır. Vulkanik proseslər, hidrotermal sistemlər və çökmə mühitləri kükürdün müxtəlif formalarda hərəkətinə və toplanmasına səbəb olur.
Sulfid mineralları mis, qurğuşun, sink və digər metalların mühüm filiz mənbələri ola bilər. Buna görə kükürd birləşmələrinin öyrənilməsi faydalı qazıntı yataqlarının tədqiqində də əhəmiyyətlidir.