Kvars

Kvars silisium dioksiddən ibarət, kimyəvi formulu SiO₂ olan və Yer qabığında çox geniş yayılan mineraldır. O, maqmatik, metamorfik və çökmə süxurlarında rast gəlinir, yüksək sərtliyi, kimyəvi davamlılığı və müxtəlif rəngli növləri ilə seçilir. Kvars qranit, qumdaşı və bir çox digər süxurların əsas mineral komponentlərindən biridir, həmçinin zərgərlik, şüşə istehsalı, elektronika və sənayenin müxtəlif sahələrində istifadə olunur.

Kvars nədir?

Kvars təbiətdə ən çox rast gəlinən minerallardan biridir. Onun əsas tərkibi silisium və oksigendən ibarətdir. Saf kvars rəngsiz və şəffaf ola bilər, lakin müxtəlif elementlər, radiasiya təsiri və mikroskopik daxilolmalar nəticəsində fərqli rənglər əldə edə bilər.

Kvars həm iri kristallar, həm də çox xırda kristallı kütlələr şəklində formalaşa bilər. Kristallarının xarici görünüşü yaranma şəraitindən asılı olaraq dəyişir.

Kimyəvi tərkibi

Kvarsın kimyəvi formulu SiO₂-dir. Bu formul bir silisium atomunun iki oksigen atomu ilə birləşməsini ifadə edir.

Kristal quruluşda silisium və oksigen atomları bir-biri ilə möhkəm əlaqələnərək üçölçülü şəbəkə yaradır. Bu quruluş kvarsın sərtliyinə və kimyəvi davamlılığına təsir göstərir.

Kvarsın sərtliyi

Kvars Mohs sərtlik şkalası üzrə 7 sərtliyə malikdir. Buna görə o, kalsit və feldşpat kimi bir çox mineraldan daha sərtdir.

Mohs şkalasında kvars yeddinci etalon mineral kimi istifadə olunur. Kvars adi şüşəni cıza bilər və aşınmaya qarşı nisbətən yüksək davamlılığı ilə seçilir.

Bu xüsusiyyət qumlarda və çökmə süxurlarında kvars dənələrinin uzun müddət qorunmasına imkan verir.

Kvarsın rəngləri və növləri

Saf və şəffaf kvars dağ bülluru adlandırılır. Kvarsın müxtəlif rəngli növləri isə zərgərlik və dekorativ daş kimi geniş istifadə olunur.

Ametist bənövşəyi rəngli kvars növüdür. Sitrin sarıdan narıncı-qəhvəyi rənglərə qədər dəyişən kvarsdır. Dumanlı kvars boz və qəhvəyi tonlarla xarakterizə olunur.

Çəhrayı kvars açıq və ya intensiv çəhrayı rəngi ilə tanınır. Süd kvarsı isə daxilindəki mikroskopik xüsusiyyətlərə görə ağ və qeyri-şəffaf görünə bilər.

Ametist

Ametist kvarsın ən tanınmış qiymətli və dekorativ növlərindən biridir. Onun bənövşəyi rəngi kristal quruluşdakı dəmir və təbii radiasiyanın təsiri ilə əlaqədardır.

Ametist zərgərlikdə üzük, sırğa, boyunbağı və digər bəzək əşyalarının hazırlanmasında geniş istifadə olunur.

Braziliya, Uruqvay, Zambiya və digər ölkələr ametist yataqları ilə tanınır.

Sitrin

Sitrin sarı, qızılı və narıncı-qəhvəyi çalarlara malik kvars növüdür. Təbii sitrin nisbətən az rast gəlinir.

Bazarda satılan bəzi sitrin nümunələri ametistin termik emalı nəticəsində əldə edilir. Buna görə təbii və emal olunmuş sitrin arasında fərq qoyulur.

Sitrin zərgərlik və dekorativ məqsədlərlə istifadə olunur.

Çəhrayı kvars

Çəhrayı kvars açıq çəhrayıdan daha intensiv çəhrayı rəngə qədər dəyişə bilər. Bu daş çox vaxt dekorativ əşyalar, muncuqlar və zərgərlik məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunur.

Çəhrayı kvars adətən şəffaf deyil və südlü görünüşə malik olur.

Onun rəngi mineralın daxilindəki mikroskopik struktur xüsusiyyətləri və müxtəlif elementlərlə əlaqələndirilir.

Dumanlı kvars

Dumanlı kvars açıq bozdan tünd qəhvəyi və demək olar ki, qara rəngə qədər dəyişən kvars növüdür.

Rəng təbii radiasiyanın kristal quruluşdakı müəyyən mərkəzlərə təsiri nəticəsində yaranır. Dumanlı kvars həm kolleksiya, həm də zərgərlik məqsədilə istifadə edilir.

Kvars necə yaranır?

Kvars müxtəlif geoloji proseslər nəticəsində formalaşa bilər. Maqmatik süxurlarda maqmanın soyuması və kristallaşması zamanı yaranır.

Hidrotermal damarlar daxilində isti mineral məhlullardan kvars kristalları çökə bilər. Bu cür şəraitdə iri və yaxşı formalaşmış kristallar əmələ gələ bilər.

Kvars metamorfik proseslər zamanı da yenidən kristallaşa bilər və çökmə süxurlarında aşınmaya davamlı dənəciklər şəklində toplana bilər.

Qranitdə kvars

Qranitin əsas mineralları arasında kvars, feldşpat və slyuda geniş yayılıb. Qranit daxilində kvars adətən boz, şəffaf və ya açıq rəngli dənəciklər şəklində görünür.

Kvarsın möhkəmliyi və kimyəvi davamlılığı qranitin də uzunömürlü tikinti materialı olmasına töhfə verir.

Qum və qumdaşında kvars

Bir çox qumun əsas tərkib hissəsi kvars dənələridir. Bunun səbəbi kvarsın kimyəvi və mexaniki aşınmaya qarşı yüksək müqavimətidir.

Süxurlar parçalandıqdan sonra daha yumşaq minerallar tədricən dağıla bilər, kvars isə çaylar, külək və digər proseslər vasitəsilə uzun məsafələrə daşına bilər.

Bu dənələr sonradan sıxlaşaraq və sementləşərək qumdaşı əmələ gətirə bilər.

Pyezoelektrik xüsusiyyəti

Kvarsın mühüm fiziki xüsusiyyətlərindən biri pyezoelektrik effektidir. Kristala mexaniki təzyiq tətbiq edildikdə onun müəyyən səthlərində elektrik yükü yarana bilər.

Əksinə, elektrik sahəsi tətbiq olunduqda kvars kristalı çox kiçik mexaniki dəyişikliklər göstərə bilər.

Bu xüsusiyyət kvarsın saatlarda, elektron generatorlarda, sensorlarda və tezlik sabitləşdirici sistemlərdə istifadəsinə imkan verir.

Kvars saatları

Kvars kristalları elektron saatların dəqiq işləməsində mühüm rol oynayır. Elektrik siqnalı verilən kristal sabit tezliklə titrəyir.

Elektron sxem bu titrəyişləri vaxtın ölçülməsi üçün istifadə edir. Buna görə kvars texnologiyası saat istehsalında geniş yayılıb.

Şüşə istehsalında kvars

Kvars və kvars qumu şüşə istehsalının əsas xammallarından biridir. Yüksək silisium tərkibli qum əridilərək müxtəlif növ şüşələrin hazırlanmasında istifadə edilir.

Şüşə sənayesində xammalın təmizliyi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dəmir və digər elementlərin miqdarı hazır məhsulun rənginə və optik xüsusiyyətlərinə təsir edə bilər.

Sənayedə istifadəsi

Kvars keramika, şüşə, elektronika, optika, tikinti materialları və metallurgiya daxil olmaqla müxtəlif sahələrdə istifadə olunur.

Yüksək təmizlikli kvars elektronika və yarımkeçirici sənayesi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Silisium əsaslı texnologiyaların istehsalında yüksək təmizliyə malik xammaldan istifadə edilir.

Xırdalanmış kvars isə tikinti və dekorativ materialların istehsalında tətbiq oluna bilər.

Kvarsın geologiyada əhəmiyyəti

Kvars geoloqlar üçün süxurların mənşəyini və geoloji prosesləri öyrənmək baxımından mühüm mineraldır. Onun forması, ölçüsü və digər minerallarla birlikdə yerləşməsi süxurun necə yarandığı haqqında məlumat verə bilər.

Kvars damarları bəzi metal filizi yataqları ilə birlikdə rast gəlinə bilər. Buna görə onların öyrənilməsi faydalı qazıntıların axtarışında da əhəmiyyətlidir.