Kvarsit

Kvarsit əsasən kvars mineralından ibarət olan çox möhkəm metamorfik süxurdur. O, adətən kvarsla zəngin qumdaşının yüksək temperatur və təzyiq altında metamorfizmə uğraması nəticəsində yaranır. Kvarsit yüksək sərtliyi, aşınmaya davamlılığı və sıx quruluşu ilə seçilir və tikinti, memarlıq, dekorativ üzlük, döşəmə, pilləkən və landşaft dizaynında geniş istifadə olunur.

Kvarsit nədir?
Kvarsit metamorfik mənşəli süxurdur. Onun əsas tərkib hissəsi kvars, yəni silisium dioksiddir. İlkin mərhələdə kvars dənələrindən ibarət qumdaşı yüksək temperatur və təzyiqə məruz qalır. Bu proses zamanı ayrı-ayrı kvars dənələri yenidən kristallaşaraq bir-biri ilə möhkəm birləşir və daha sıx süxur yaranır.
Nəticədə kvarsit adi qumdaşından daha sərt və mexaniki təsirlərə qarşı daha davamlı olur.

Kvarsit necə yaranır?
Kvarsitin yaranması metamorfizm prosesi ilə bağlıdır. Tektonik proseslər zamanı qumdaşı Yer qabığının daha dərin hissələrinə düşə və yüksək temperaturla təzyiqin təsirinə məruz qala bilər.
Bu şəraitdə kvars dənələri yenidən kristallaşır və onların arasındakı əvvəlki boşluqlar azalır. Qumdaşının ilkin dənəli quruluşu dəyişərək bir-birinə sıx bağlanmış kristallardan ibarət möhkəm kvarsit əmələ gətirir.

Mineral tərkibi
Kvarsitin böyük hissəsi kvars mineralından ibarət olur. Kimyəvi baxımdan əsas komponent SiO₂, yəni silisium dioksiddir.
Saf kvarsit demək olar ki, tamamilə kvarsdan ibarət ola bilər. Lakin təbii süxurlarda dəmir oksidləri, slyuda, feldşpat və digər mineralların az miqdarda daxilolmaları da mövcud ola bilər. Bu əlavə minerallar daşın rənginə və teksturasına təsir göstərir.

Kvarsitin rəngləri
Saf kvarsit adətən ağ və ya açıq boz rəngdə olur. Lakin mineral qarışıqlar nəticəsində çəhrayı, qırmızı, sarı, yaşıl, qəhvəyi və daha tünd rənglər də yarana bilər.
Dəmir oksidləri xüsusilə qırmızı, sarı və qəhvəyi tonların yaranmasına səbəb ola bilər. Dekorativ məqsədlərlə istifadə olunan kvarsitlərdə damarlar və müxtəlif təbii naxışlar da müşahidə edilir.

Kvarsitin sərtliyi
Kvarsit əsasən kvarsdan ibarət olduğuna görə yüksək sərtliyə malikdir. Kvarsın Mohs şkalası üzrə sərtliyi 7-dir və bu xüsusiyyət kvarsitə də yüksək aşınma müqaviməti verir.
Bu səbəbdən kvarsit döşəmə, pilləkən və intensiv istifadəyə məruz qalan digər səthlər üçün uyğun təbii daşlardan biridir.

Kvarsit və qumdaşı arasındakı fərq
Kvarsitin ilkin materialı çox vaxt kvarsla zəngin qumdaşıdır. Qumdaşında ayrı-ayrı qum dənələri sementləyici material vasitəsilə bir-birinə bağlanır.
Kvarsitdə isə metamorfizm zamanı bu dənələr yenidən kristallaşaraq bir-biri ilə daha güclü şəkildə birləşir. Buna görə kvarsit qumdaşından daha sıx və möhkəm olur.

Kvarsit və kvars arasındakı fərq
Kvars ayrıca mineraldır, kvarsit isə əsasən həmin mineraldan ibarət süxurdur. Kvarsın kimyəvi formulu SiO₂-dir.
Kvarsitdə çoxsaylı kvars kristalları bir-birinə sıx şəkildə bağlanaraq bütöv süxur əmələ gətirir. Buna görə “kvars” və “kvarsit” eyni anlayış deyil.

Kvarsit və mərmər arasındakı fərq
Kvarsit və mərmər hər ikisi metamorfik süxurlardır, lakin onların tərkibi fərqlidir. Kvarsit əsasən silisium dioksiddən, mərmər isə əsasən kalsit və ya dolomit minerallarından ibarətdir.
Kvarsit turşulara qarşı mərmərlə müqayisədə daha davamlıdır. Mərmər isə kalsium karbonat tərkibinə görə turşulu maddələrlə daha asan reaksiyaya girir.

Kvarsit və qranit
Qranit maqmatik, kvarsit isə metamorfik süxurdur. Qranit kvars, feldşpat və slyuda kimi müxtəlif minerallardan ibarət olur.
Kvarsit isə adətən daha yüksək kvars tərkibinə malikdir. Hər iki daş yüksək möhkəmliyi səbəbindən tikinti və dekorativ məqsədlərlə geniş istifadə olunur.

Tikintidə istifadəsi
Kvarsit fasad örtükləri, döşəmələr, pilləkənlər, divar üzlükləri və səki daşları üçün istifadə edilə bilər.
Onun aşınmaya və mexaniki təsirə davamlılığı kvarsiti həm daxili, həm də xarici məkanlarda istifadə üçün uyğun material edir. Daşın konkret tətbiqi zamanı su udma qabiliyyəti, sürüşmə müqaviməti və şaxtaya davamlılığı kimi texniki göstəricilər nəzərə alınmalıdır.

İnteryer dizaynında kvarsit
Dekorativ kvarsit mətbəx səthləri, divar panelləri, döşəmə və müxtəlif interyer elementlərində istifadə olunur. Daşın təbii damarları və rəng keçidləri ona fərqli estetik görünüş verir.
Bəzi kommersiya məhsulları bazarda “kvarsit” adı ilə təqdim olunsa da, onların geoloji baxımdan həqiqi kvarsit olub-olmaması ayrıca yoxlanmalıdır.

Landşaft dizaynında istifadəsi
Kvarsit bağ yolları, pilləkənlər, istinad divarları və digər açıq hava elementlərində istifadə olunur. Təbii görünüşü və yüksək davamlılığı onu landşaft layihələri üçün uyğun material edir.
Kvarsit qırmadaş və müxtəlif ölçülü daş materialı kimi də yol tikintisində istifadə edilə bilər.

Sənayedə istifadəsi
Yüksək silisium tərkibli bəzi kvarsit növləri metallurgiya və digər sənaye proseslərində silisiumlu xammal kimi istifadə edilə bilər.
İstifadə sahəsi süxurun kimyəvi təmizliyindən və tərkibindəki əlavə mineralların miqdarından asılıdır.

Kvarsitin geologiyada əhəmiyyəti
Kvarsit müəyyən ərazinin metamorfik tarixini öyrənmək üçün mühüm süxurlardan biridir. Onun strukturu və digər süxurlarla münasibəti keçmişdə baş vermiş temperatur, təzyiq və tektonik proseslər haqqında məlumat verə bilər.
Kvarsitin yüksək aşınma müqaviməti həmçinin onun təbiətdə qayalıqlar və relyef formaları yaratmasına şərait yaradır.

Kvarsitə qulluq
Kvarsit nisbətən davamlı təbii daşdır, lakin düzgün qulluq onun görünüşünü daha uzun müddət qorumağa kömək edir.
Səthin gündəlik təmizliyində neytral təmizləyici vasitələrdən istifadə edilə bilər. Cilalanmış və dekorativ səthlərdə güclü aşındırıcı maddələrdən və lazımsız sərt kimyəvi vasitələrdən istifadə etmək məqsədəuyğun deyil.