Lapis lazurit

Lapis lazurit qədim dövrlərdən bəri bəzək daşı və piqment mənbəyi kimi istifadə olunan, əsasən intensiv mavi rəngi ilə seçilən təbii dekorativ daşdır. Lapis lazurit ayrıca mineral deyil, bir neçə mineralın birləşməsindən ibarət metamorfik süxurdur. Onun əsas mavi rəngini lazurit mineralı yaradır, tərkibində həmçinin kalsit, pirit və digər minerallara rast gəlinə bilər.

Lapis lazurit nədir?

Lapis lazurit əsasən lazurit mineralından ibarət mavi rəngli süxurdur. Daşın tərkibindəki mineral nisbətləri onun rənginə, naxışına və ümumi görünüşünə təsir edir.

Keyfiyyətli lapis lazurit adətən dərin və bərabər ultramarin-mavi rəngi ilə seçilir. Daşın səthində görünən kiçik qızılı nöqtələr çox vaxt pirit kristallarıdır. Ağ və ya açıq rəngli sahələr isə əsasən kalsitlə əlaqəlidir.

Lazurit və lapis lazurit arasındakı fərq

Lazurit mineral, lapis lazurit isə süxurdur. Bu iki anlayış gündəlik danışıqda bəzən qarışdırılır.

Lazurit lapis lazuritin mavi rəngini təmin edən əsas minerallardan biridir. Lapis lazurit isə lazuritlə yanaşı kalsit, pirit və digər minerallardan ibarət ola bilər.

Bu səbəbdən lapis lazuritin mineral deyil, mineral aqreqatı və metamorfik süxur kimi təsnif edilməsi daha düzgündür.

Lapis lazuritin rəngi

Lapis lazurit ən çox zəngin mavi və tünd göy rəngi ilə tanınır. Onun rəngi açıq maviden dərin ultramarin rənginə qədər dəyişə bilər.

Daşın içərisində kiçik pirit kristalları qızılı nöqtələr kimi görünə bilər. Bu görünüş lapis lazurit üçün xarakterik xüsusiyyətlərdən biridir. Kalsitin çox olması isə daşda ağ zolaq və ləkələrin yaranmasına səbəb ola bilər.

Dekorativ və zərgərlik məqsədləri üçün adətən zəngin, bərabər mavi rəngə malik nümunələr yüksək qiymətləndirilir.

Lapis lazurit necə yaranır?

Lapis lazurit əsasən kontakt metamorfizmi nəticəsində formalaşır. Bu proses zamanı əhəngdaşı və digər karbonat süxurları maqmatik intruziyaların yaratdığı yüksək temperatur və kimyəvi təsirlərə məruz qalır.

Müəyyən geoloji şəraitdə lazurit və lapis lazuritin tərkibinə daxil olan digər minerallar formalaşır. Buna görə lapis lazurit yataqları spesifik geoloji mühitlərlə əlaqəlidir.

Əfqanıstanda lapis lazurit

Lapis lazuritin tarixən ən məşhur mənbələrindən biri Əfqanıstanın Bədəxşan bölgəsidir. Buradakı yataqlardan lapis lazuritin minilliklər ərzində çıxarıldığı məlumdur.

Əfqanıstan lapis lazuriti qədim Mesopotamiya, Misir və digər regionlara ticarət yolları vasitəsilə daşınıb. Bu fakt lapis lazuritin qədim dünyada mühüm və qiymətli materiallardan biri olduğunu göstərir.

Bu gün də Əfqanıstan yüksək keyfiyyətli lapis lazurit nümunələri ilə tanınır.

Digər yataqları

Lapis lazurit yalnız Əfqanıstanda deyil, dünyanın başqa bölgələrində də tapılır. Çili, Rusiya və bir sıra digər ölkələrdə bu daşın yataqları mövcuddur.

Müxtəlif yataqlardan çıxarılan lapis lazurit rəng, kalsit və pirit miqdarı, tekstura və ümumi görünüş baxımından fərqlənə bilər.

Qədim dövrlərdə istifadəsi

Lapis lazurit ən qədim dekorativ daşlardan biridir. Arxeoloji tapıntılar onun minilliklər əvvəl zinət əşyaları, möhürlər, fiqurlar və müxtəlif bəzək əşyalarının hazırlanmasında istifadə edildiyini göstərir.

Qədim Misirdə lapis lazurit xüsusi qiymətləndirilirdi. Ondan zərgərlik əşyaları, amuletlər və dekorativ elementlərin hazırlanmasında istifadə olunurdu.

Mesopotamiya və digər qədim sivilizasiyalarda da lapis lazurit status və dekorativ məqsədlərlə istifadə edilən qiymətli materiallardan biri olub.

Ultramarin piqmenti

Lapis lazuritin tarixdə ən maraqlı istifadə sahələrindən biri ultramarin piqmentinin hazırlanmasıdır. Daş üyüdülərək və xüsusi üsullarla emal edilərək intensiv mavi rəngli piqment əldə edilirdi.

Təbii ultramarin uzun müddət son dərəcə bahalı piqment hesab olunub. Orta əsrlər və İntibah dövrü rəssamlığında o, xüsusilə mühüm dini və dekorativ əsərlərdə istifadə edilirdi.

XIX əsrdə sintetik ultramarinin hazırlanmasından sonra təbii lapis lazuritdən piqment istehsalının iqtisadi əhəmiyyəti azalıb.

Zərgərlikdə istifadəsi

Lapis lazurit müasir dövrdə boyunbağı, sırğa, üzük, qolbaq, muncuq və digər zərgərlik əşyalarında istifadə olunur.

Daş adətən kabuşon formasında cilalanır və ya muncuq şəklində hazırlanır. İntensiv mavi rəngi qızıl və gümüş kimi metallarla birlikdə dekorativ görünüş yaradır.

Lapis lazurit nisbətən yumşaq olduğu üçün ondan hazırlanan zinət əşyalarının sərt zərbələrdən və cızıqlardan qorunması tövsiyə olunur.

Sərtliyi və fiziki xüsusiyyətləri

Lapis lazuritin sərtliyi tərkibindəki minerallardan asılı olaraq dəyişə bilər. Ümumilikdə onun Mohs şkalası üzrə sərtliyi təxminən 5–6 arasında qiymətləndirilir.

Bu göstərici lapis lazuritin almaz, korund və kvars kimi daha sərt materiallarla müqayisədə cızılmaya daha həssas olduğunu göstərir.

Daşın səthi cilalandıqda hamar və parlaq görünüş əldə edə bilər.

Lapis lazuritin dekorativ istifadəsi

Zərgərlikdən başqa lapis lazurit müxtəlif dekorativ əşyaların hazırlanmasında istifadə edilir. Ondan kiçik heykəllər, qablar, mozaikalar, oyma əşyalar və interyer elementləri hazırlana bilər.

Tarix boyunca sarayların, dini tikililərin və qiymətli sənət nümunələrinin dekorasiyasında da lapis lazurit və ondan hazırlanmış mavi piqmentdən istifadə olunub.

Lapis lazurit və sintetik imitasiya

Bazarda lapis lazurit görünüşünü təqlid edən sintetik və boyanmış materiallara da rast gəlinir. Bəzi aşağı keyfiyyətli təbii daşlar rəngini daha intensiv göstərmək üçün emal edilə bilər.

Təbii lapis lazuritin identifikasiyasında onun mineral tərkibi, teksturası, pirit və kalsit daxilolmaları, həmçinin gemoloji xüsusiyyətləri nəzərə alınır.